Piet Oskam

Is normalisatie een taak van het bedrijfsleven of van de overheid? Deze vraag dient zich aan tegen de achtergrond van het recente vonnis van de Haagse rechter in de zaak tussen de Arnhemse bouwmanager Knooble BV en de Staat der Nederlanden en het Nederlands Normalisatie Instituut (NEN). Volgens Piet Oskam is de uitspraak een schijndiscussie.

Wat zijn de woonwensen van de toekomstige senioren? Piet Oskam ziet een grote rol voor de bouwsector bij het inzichtelijk maken van deze vraag als zij optreedt als meedenkende partij.

Wie aan de weg timmert, heeft veel bekijks. De waarheid van dit gezegde wordt dagelijks ervaren door de ruim zevenduizend straatmakers, die in ons land dagelijks in de weer zijn. Veel mensen zien het vak van straatmaker als een fluitend beroep, maar hebben weinig oog voor de nadelige gevolgen van fysiek zware arbeid voor gezondheid en welzijn. In de laatste jaren is er meer aandacht ontstaan voor de mogelijkheden van machinaal straatwerk. Dat is niet in het minst te danken aan de actieve inzet van enkele betrokken ondernemers in de bestratingsbranche, die uit eigen ervaring weten welke gezondheidsklachten het meebrengt als je dagelijks honderden klinkers door je handen laat gaan. In het verband van de vereniging Verbetering Mechanisatie Straattechniek (VMS) is met niet aflatende ijver aandacht gevraagd voor de mogelijkheden van machinale bewerkingstechnieken. Tijdens een door de VMS in 2006 in de Kuip in Rotterdam gehouden bijeenkomst werd de branche nadrukkelijk geconfronteerd met de mogelijkheden van nieuwe technieken. De aanwezigen werden voor een dilemma geplaatst om te werken als de Batavieren of als moderne ondernemers. Het elan en enthousiasme, dat tijdens deze bijeenkomst vrijkwam, heeft een doorslaande golfbeweging in de sector teweeggebracht. De Arbeidsinspectie is op deze golf van enthousiasme meegevaren en heeft op basis daarvan een nieuwe handhavingnorm geformuleerd. Elk bestratingsproject voor nieuw werk met een omvang van 1.500² of meer dient machinaal te worden uitgevoerd. Die norm is een compromis, ontstaan uit overleg van de Arbeidsinspectie met de brancheorganisatie van uitvoerende bestratingsbedrijven. In een tweetal inspectieprojecten in 2007 en 2008 heeft de Arbeidsinspectie op grootschalige wijze de vinger aan de pols gehouden. Er zijn in de bestratingsbranche nog veel bezwaren en belemmeringen, die de verdere doorbraak van machinale toepassingen ophouden. Er zijn veel vooroordelen, gebaseerd op twijfels over de kwaliteit van machinaal straatwerk. In vroeger jaren zijn experimenten met machines mislukt. Met een interval van steeds zo'n vijf jaar stak de discussie de kop weer op. Door de actieve inzet van de VMS en de doortastende handhaving door de Arbeidsinspectie is de ontwikkeling nu onomkeerbaar. Zoals bij elke omslag zijn er koplopers en volgers, om over de achterblijvers maar te zwijgen. Er bestaan nog steeds vooroordelen, alsof een straatsteen pas goed ligt, als er een tik op gegeven is. De huidige doorbraak van machinaal werk is veelbelovend. Nu blijkt dat de kwaliteit hiervan niet onder doet voor handmatig werk, is de positie van machinaal straatwerk voorgoed verankerd. De toegenomen kapitaal-intensiteit legt een groot beslag op de bedrijfsmiddelen in de sector. De vaak kleinschalige aard van bestratingsbedrijven en de vele zzp-ers kunnen de geschetste ontwikkeling niet onbezorgd tegemoet zien. Het is tijd voor een bedrijfstakbrede aanpak, waarmee een koude sanering voorkomen wordt. Een radicale omslag brengt wijkers en blijvers mee. Er is geen enkele reden om de wijkers in de kou te laten staan. Een breedgedragen branche-initiatief, waarin ook opdrachtgevende gemeenten en hoofdaannemers participeren, kan als een warme deken aan de kleine ondernemingen aangeboden worden. Een gezond en goed werkende bestratingsbranche is een groot maatschappelijk belang. Het publieke karakter van de branche vraagt ook van de landelijke, provinciale en lokale overheden een actieve rol bij de invulling van het opdrachtgeverschap. Als wij allen willen dat de straatmaker fluitend naar het werk blijft gaan, kan niemand met de handen in de zakken blijven staan.

Piet Oskam draagt het idee van de vlaktaks een warm hart toe. Zij ontdoet het woningmarktbeleid van alle mogelijke ideologische ingrediënten en zorgt voor meer dynamiek op de woningmarkt.

Er zijn opdrachtgevers en idealisten. Opdrachtgevers formuleren eisen, waaraan een project moet voldoen. Idealisten loven een beloning uit aan marktpartijen, die meehelpen aan de realisering van hun ideaal. Daarvoor maken ze in toenemende mate gebruik van een tendersysteem. Dat gaat als volgt in zijn werk. Er wordt eerst een ideaalbeeld geschetst. Er worden criteria geformuleerd. Er wordt een jury geïnstalleerd. Er wordt een reglement gepubliceerd. De inschrijving wordt opengesteld, waarna belangstellende bedrijven aan de slag gaan. De ingediende voorstellen worden beoordeeld en gerangschikt. Naargelang het beschikbare budget wordt het werk of de beloning gegund aan de hoogstscorende indieners. De andere indieners hebben het nakijken, hoewel ook zij een enorme inspanning geleverd hebben bij de ontwikkeling en indiening van een voorstel. Het tendersysteem is oorspronkelijk afkomstig uit de wereld van de overheidsfinanciën. Ook bij de uitgifte van obligaties wordt getenderd, waarbij de koers en de omvang van de lening pas na afloop van de inschrijvingstermijn worden vastgesteld. De inschrijver geeft daarbij aan tot welke koers hij hoogstens wil gaan. De vraag is of zo'n systeem zich leent voor andere doeleinden, bijvoorbeeld bij het uitdagen van marktpartijen bij gebiedsontwikkeling of bij duurzame woningbouw. Ook in die sectoren wordt getenderd. Zo heeft de gemeente Almere bij de ontwikkeling van het Homeruskwartier een tender uitgeschreven om de markt te verleiden tot originele uitwerkingen van het idee van particulier opdrachtgeverschap. Almere werkte hierbij samen met de Neprom. Voor de bouwplannen in het Homeruskwartier bestond veel belangstelling, zodat door 74 bedrijven op de tender werd ingeschreven. Aan de jury de schone taak om hierin de nodige schifting en selectie aan te brengen. Daarvoor zijn drie rondes doorlopen, waarna uiteindelijk een veertiental marktpartijen uitgedaagd werd om het ingediende ontwerp nader uit te werken. De andere belangstellenden werden bedankt voor de moeite. Hun inzendingen werden wel publiekelijk bekend gemaakt en in een fraai boekwerk uitgegeven. Uiteindelijk is het aan een zevental partijen gegund om in het Homeruskwartier aan de slag te gaan. De gevoelens van de andere indieners laten zich raden. Precies 67 bouwers zijn teleurgesteld afgedropen bij dit experiment en lopen niet zo warm meer voor particulier opdrachtgeverschap. Een ander voorbeeld. Door het Platform energietransitie Gebouwde Omgeving (PeGO) is het initiatief genomen tot een Unieke Kansen Regeling naar energieneutraal wonen (UKR). Van de in totaal 42 aanvragen konden er 9 binnen het beschikbare budget van 4,5 miljoen euro worden gehonoreerd. Omdat de kwaliteit van de aanvragen bijzonder hoog was, heeft de Minister besloten om 3 miljoen euro extra uit te trekken voor deze regeling. Daardoor zijn nu in totaal vijftien projecten gehonoreerd. De andere 27 initiatiefnemers ontvingen nul op het rekest, hoewel ook zij met veel inzet van tijd en middelen tot indiening van een volwaardig plan waren overgegaan. Initiatiefnemers van de genoemde tenders in Almere en de UKR wilden met hun initiatief de belangstelling voor respectabele idealen vergroten. Uiteindelijk is het tegendeel bereikt. Om dat te weten te komen, levert een eerlijk gesprek met teleurgestelde indieners onmisbare informatie op. In Almere zijn uiteindelijk 7 bedrijven in de prijzen gevallen, 67 bedrijven hebben ook een enorme inzet geleverd, maar kregen te horen dat hun voorstel afgewezen is. Bij de UKR behoorden uiteindelijk 15 bedrijven tot de gelukkigen, terwijl 27 deelnemers teleurgesteld zijn. Als je een ideaal nastreeft, wil je zoveel mogelijk medestanders krijgen. Met een tendersysteem lukt het maar moeizaam marktpartijen te motiveren. Om meer medestanders voor idealen te mobiliseren, zouden initiatiefnemers kunnen denken aan een premiesysteem of een normsysteem. Beide stelsels bieden vooraf de nodige duidelijkheid, zodat iedereen weet waar hij aan begint. Een tendersysteem heeft veel weg van het schieten op een bewegend doel. Als idealisten zich gedragen als een normale marktpartij, wordt het nobele doel het best bereikt.

Als je gevangen zit, waardeer je de vrijheid. Als je vrij kunt rondlopen, besef je niet wat gevangenschap inhoudt. Desondanks bevinden veel ondernemers in de bouwkolom zich in een zelfgekozen gevangenschap. Zij kunnen daardoor hun beslissingen niet in volledige vrijheid nemen. Zij hebben zichzelf opgesloten in een schakel van de bedrijfskolom, gevangen in deelbelangen. Het bekende prisoners dilemma weerhoudt hen ervan de vrijheid te kiezen. Die vrijheid zouden zij kunnen verdienen, als zij er zeker van waren dat andere gevangenen ook van hun verslaving af willen. Zolang zij van mening zijn dat medegevangenen in naastliggende cellen of schakels gehecht blijven aan deelbelangen, blijven zij daarin gevangen. Deze categorie gevangenen kan zich niet voorstellen dat andere gedetineerden van hun noodlottige verslaving af willen. Zij lossen het dilemma op door te blijven werken aan deelbelangen. Als zij zich zouden realiseren dat ook andere lotgenoten integraal willen werken aan een totaalbelang, dan zouden zij de vrijheid zien. Dit klassieke prisoners dilemma is van alle tijden en plaatsen. Veel ondernemers weten zich - al of niet gedwongen - gevangen en zien de uitweg naar de vrijheid niet. Zij hebben zich afhankelijk gemaakt van bovenliggende marktpartijen, die hen steeds weer pressen tot prestaties tegen de laagste prijs. Tegen deze pressie zijn ze niet opgewassen, waardoor zij recidive verdrag vertonen, ook al zouden zij een glimpje daglicht opvangen. In het prisoners dilemma wordt uitgegaan van één persoon per cel. Moderne cellen bieden ruimte voor meerdere personen. Dat maakt het mogelijk om tot onderling beraad over uitbraakopties te komen. Een integrale samenwerking is een aangewezen route voor een geslaagde uitbraak. Dat biedt uitzicht op het totaalbelang van de opdrachtgever en eindgebruiker. Dat biedt vrijheid om creatieve oplossingen aan te bieden, met gelijkgerichte inzet van ontwerpende en uitvoerende partijen. Als we alleen oog hebben voor de stichtingskosten van een gebouw, zorgen we voor dikke gevangenismuren. Als we ons richten op de exploitatiekosten, worden de muren tussen ontwerp en uitvoering geslecht. Als we ons eenmaal een bepaald gedragspatroon eigen gemaakt hebben, laten we dat maar moeilijk los. Als we dat al zouden loslaten, vervallen we snel in herhaling. Veranderen gaat ons het best af met de rug tegen de muur. Recidive kan verkomen worden door inzet van de reclassering. Zo'n meedenkende en onafhankelijke coach kan voorkomen dat een bouwer terugvalt in het oude gedrag. Als we ons richten op de eisen en wensen van de eindgebruiker, levert dat maatschappelijke waardering op. Als we de voordelen van zo'n integrale aanpak doorgeven aan de klant, krijgen we een onberispelijke staat van dienst. Iedere muur die wordt geslecht, levert een efficiencywinst van 20 procent op. Dan worden we een aantrekkelijke partner voor transparante transacties met een goede prijs-kwaliteitverhouding. De daarvoor benodigde cultuuromslag stelt hoge eisen aan integriteit en doorzettingsvermogen. Als we daarmee behept zijn, kunnen we onze vrijheid koesteren en worden we niet opnieuw gevangen door deelbelangen. Het mooie van deze parabel is dat de gevangene tegelijk cipier, advocaat, rechter en reclasseringsambtenaar is. Ondernemers houden van de vrijheid en zullen alle mogelijke rollen vervullen, om die te behouden. Als het ons niet aan vrijheidszin ontbreekt, zullen we kiezen voor integrale en strategische samenwerking met marktpartijen in het belang van de uiteindelijke klant. Die vrijheid hebben we, ook in de bouw.

De bouw kan de bedreiging die uitgaat van de financiële crisis beter omzetten in een kans, betoogt Piet Oskam. Als we elkaar de put in praten, ontstaat immers vanzelf een recessie.

Beste heer Oskam, Mijn naam is dr.ir. Klaas Koenders en ik ben werkzaam als adviseur Innovatiesystemen en transities bij TNO aan de Businessunit Innovatie en Ruimte. Samen met een collega ben ik in opdracht van SenterNovem bezig met een onderzoek naar het Platform energietransitie Gebouwde Omgeving (PeGO). Hiervoor maken wij een analyse van de werking en dynamiek van het innovatiesys-teem voor energiereductie in de bouwsector en de rol die PeGO hierin speelt. Gezien uw expertise en betrokkenheid, zouden wij u graag willen interviewen over de kansen en barrières voor de innovaties ten aanzien van energiereductie in de gebouwde omgeving en het beleid dat PeGO voert. Is het mogelijk om volgende week hierover een afspraak te hebben? Het interview zal een uur duren.

De kredietcrisis raakt vooral de financiële instellingen. En onvermijdelijk ook de bedrijven in de bouwsector, van projectontwikkelaar, architect, bouwonderneming, installateur tot afbouwbedrijf. Piet Oskam geeft aan hoe de crisis te overleven.

Aan sommige producten worden kenmerken toegekend, die niet met feiten kunnen worden gestaafd. Zo was er een margarinefabrikant, die aan het gebruik van zijn broodbeleg een verbetering van intellectuele capaciteiten toeschreef. In de bouwsector is het belang van een integrale aanpak ontdekt. Dat brengt aanbieders van diensten en producten ertoe aan hun aanbod het label 'integraal' toe te kennen.