artikel

Kunnen onze systeemaannemers ook omvallen?

bouwbreed 777

Begin vorig jaar ging de Britse bouwer Carillion failliet. Het bedrijf – in omvang de tweede van Engeland – had veel lucratieve pps-projecten en het faillissement had grote gevolgen voor onder meer scholen en ziekenhuizen. Carillion was feitelijk een systeem-aannemer, van groot belang voor een goed functionerende samenleving. Hoe zit dat in Nederland met onze grote bouwers?

Kunnen onze systeemaannemers ook omvallen?

De ondergang van Carillion ging met een enorme klap gepaard. Niet alleen werden grote bouwprojecten stilgelegd, ook een groot aantal PPS-projecten – in Engeland bekend onder de naam PFI (Private Finance Initiative) – werden geraakt. In dit soort contracten zit bijna alles, van ontwerp, bouw, financiering en onderhoud tot exploitatie. Door het faillissement werd op veel plaatsen de exploitatie stop-gezet en dat leidde tot ontoelaatbare situaties. Er werden geen warme maaltijden op scholen meer geleverd, de beveiliging van militaire bases viel stil en de hygiëne in ziekenhuizen kwam onder druk te staan. De gevolgen voor de samenleving waren dus groot en de schade voor de overheid ook. Doordat een belangrijk deel van de omzet bestond uit dienstverlening aan de overheid was Carillion feitelijk een verlengstuk van die overheid geworden en daarmee onderdeel van het maatschappelijk systeem. Uiteindelijk heeft de Britse overheid het bedrijf niet overeind gehouden en is Carillion ten onder gegaan.

Overheidsgeld

In de financiële crisis, zo’n 10 jaar geleden, dreigde een aantal grote Nederlandse banken failliet te gaan. Van de grote banken bleef alleen de Rabobank overeind, de rest moest allemaal worden gesteund met overheidsgeld. De operatie kostte de Nederlandse overheid (en dus de burgers) miljarden Euro’s, maar er was eigenlijk geen keuze. De grote banken zijn cruciaal voor het functioneren van ons financieel systeem en worden dan ook systeembanken genoemd. Als zij omvallen, stort ons financieel systeem in elkaar, met desastreuze gevolgen voor de samenleving.

Voorbeeld

In Nederland is de opkomst van de PPS- contracten (zoals DBFM) sinds de jaren ’90 door de overheid gestimuleerd. Met de situatie in Engeland als voorbeeld zouden we hier ook de vruchten gaan plukken van het overhevelen van overheidstaken naar de markt. Toch is bij ons de stroom aan projecten nooit goed op gang gekomen en zal die naar verwachting ook niet meer komen. Ook al kennen we dus niet zo’n groot aandeel PPS contracten als in Engeland, onze vijf grootste bouwers hebben gezamenlijk een omzet van ruim 18 miljard, op een totale omzet van 70 miljard (2018). De grootste bouwer (BAM) had in 2018 een omzet van circa 7,2 miljard Euro. Ter vergelijking: de omzet van Carillion in 2016 was (omgerekend) circa 6 mld Euro.

Systeemaannemers

In de portefeuilles van de bouwers zitten niet alleen projecten, maar ook veel (meerjarig) onderhoud. De grote bouwers verzorgen een groot deel van de capaciteit om de fysieke infrastructuur van Nederland op peil te houden en daarmee zouden ze ook beschouwd kunnen worden als “systeem-aannemers”, waarbij het systeem onze fysieke infrastructuur behelst.
De situatie in de bouw is nu rooskleurig, de economie heeft de wind in de zeilen. Het is dus niet waarschijnlijk dat er plotseling grote aannemers gaan omvallen, maar als dat in de toekomst wel dreigt, zal dat grote gevolgen hebben. Toch is het de vraag of de overheid dan de portemonnee zal trekken. De gevolgen zijn immers niet direct zichtbaar en het is onwaarschijnlijk dat er meerdere grote bouwers tegelijk in de problemen gaan komen. Dus als er een systeem-aannemer omvalt, zullen de anderen de gaten graag willen opvullen.

Risico’s

Maar ook al lijkt het erop dat de overheid niet zal ingrijpen, dat betekent niet dat er geen aandacht moet zijn voor de risico’s in geval van een crisis. Ook zonder overheidsingrijpen zullen de kosten (ook de maatschappelijke kosten) van het wegvallen van een systeem-aannemers hoog zijn en het is een overheidstaak om daar oog voor te hebben.


Jaap de Koning, Witteveen+Bos

Reageer op dit artikel