nieuws

Supercirculair bouwen in Kerkrade zet sector op z’n kop

woningbouw 2270

Supercirculair bouwen in Kerkrade zet sector op z’n kop

Terwijl hergebruik bij veel bouwpartijen inmiddels wel op de agenda staat, maken ze er in het circulaire project Superlocal in Kerkrade serieus werk van. De opdracht: gebruik zo veel mogelijk materiaal van twee vijftig jaar oude flats voor de bouw van 130 nieuwe woningen plus de inrichting van de openbare ruimte in hetzelfde gebied. De uitvoering is niet alleen een zoektocht, maar zet ook het hele bouwproces op z’n kop. “De materialen die de sloper en constructeur aanleveren dicteren de hoofdvorm.”

Corporatie HEEMwonen is bezig met herstructurering van een deel van de wijk Bleijerheide in Kerkrade, gesteund door de gemeente en IBA Parkstad. Vier hoogbouwflats uit de jaren zestig voldeden niet meer aan de eisen. Omdat de gemeente net als een groot deel van Zuid-Limburg te maken heeft met krimp kan het gebied toe met minder woningen. De eerste flat is al in 2012 met de grond gelijk gemaakt. Daarna ontstond het idee om de resterende flats in te zetten voor een circulair bouwexperiment. De inzichten die dat oplevert, worden breed gedeeld. Nu al trekt het project landelijke en internationale belangstelling vanuit gemeenten, provincies en scholen. Uiteindelijk wordt de complete businesscase uitvoerig gedocumenteerd.

Elke week doen de aannemer en sloper Dusseldorp wel weer nieuwe vondsten in de flat, die tien woonverdiepingen telt

“Bij dit project begint het met een oogstlijst”, zegt Jordi Schoffelen, hoofd product- en conceptontwikkeling bij Bouwbedrijven Jongen. Afgelopen najaar is gestart met de circulaire sloop van één van de twee leegstaande flats, waarbij de gewonnen materialen worden gesplitst in zo’n dertig verschillende stromen. Elke week doen de aannemer en sloper Dusseldorp wel weer nieuwe vondsten in de flat, die tien woonverdiepingen telt. Zo stuitten ze onlangs onverwacht op een partij isolatiemateriaal, die mogelijk later bij een renovatie is aangebracht in een deel van de flat, want bij de bouw is weinig gebeurd aan isolatie. In welke dikte het materiaal bruikbaar is in de spouw van de nieuwe woningen moet een proef eerst uitwijzen.

Cobouw Praktijkdag circulair bouwen

Cobouw Praktijkdag circulair bouwen

Van andere materialen is de toepasbaarheid nog onduidelijk. Zo is er een hele garagebox vol met wc-potten. Eén flat wordt later dit jaar voor de helft gesloopt. De andere helft blijft behouden en wordt grondig gerenoveerd. Daarnaast wordt een halve flat nieuw aangebouwd met daarin 113 energiezuinige woningen. Een tegenvaller bleek de grote hoeveelheid asbest op heel veel plaatsen in de flat, van dakbedekking, kozijnen tot kit bij de ramen. Schoffelen: “Door de sanering zijn we veel materiaal kwijtgeraakt. Er is geen plek waar het niet zat.”

Hoewel Superlocal een sterk experimenteel karakter heeft, is het doel heel concreet. “Het is wel een echt project, met echte deadlines”, zegt projectleider Martijn Segers van opdrachtgever HEEMwonen. Een “drietrapsraket”, zo omschrijft hij de opzet. De eerste fase is al afgerond. Onderdelen van een derde, inmiddels gesloopte flat, zijn benut voor het Expogebouw, een begin vorig jaar opgeleverd informatiecentrum op het bouwterrein, dat voor 95 procent bestaat uit hergebruikte materialen. Goed te zien is dat de basis bestaat uit drie units die uit één van de voormalige appartement zijn gezaagd en met een kraan zijn uitgehesen. Ook elementen als kozijnen, radiatoren, een keukenblok en plaatmaterialen kregen een tweede leven in het Expogebouw.

Elke woning krijgt een ander uiterlijk en wordt benut om een aantal experimentele technieken te beproeven

Een stap verder gaat de tweede fase: de bouw van drie verschillende typen circulaire energiezuinige proefwoningen, die binnenkort begint. Elke woning krijgt een ander uiterlijk en wordt benut om een aantal experimentele technieken te beproeven. Twee woningen krijgen net als het Expogebouw een appartement uit een van de flats als basis. Dat klinkt eenvoudiger dan het is. Segers: “Je bent afhankelijk van de bouwwijze uit de jaren zestig, traditionele tunnelgietbouw. Dat dicteert hoe je nu kan bouwen.” Zo is het appartement dat uit de flat gehaald wordt geen keurig ‘doosje’, maar om constructieve redenen heeft het elementen aan weerszijden uitsteeksels, die dus niet verwijderd kunnen worden. Aan de architect de taak om er een functie aan te geven in de nieuwe behuizing.

Projectgegevens

Opdrachtgever: HEEMwonen (opstallen) en gemeente Kerkrade (openbare ruimte)
Locatie: buurt Bleijerheide in Kerkrade
Sloopbedrijf: Dusseldorp
Aannemer: Bouwbedrijven Jongen
Europese subsidies: Urban Innovative Actions (4,7 miljoen euro) en Life (2,5 miljoen euro)
Prijzen: Nederlandse Bouwprijs 2019, in de categorie Bouwmaterialen en -systemen; Waterinnovatieprijs 2018 in de categorie Circulaire economie
Looptijd: 2014 – 2020
Bijzonderheid: Superlocal streeft naar een gesloten waterkringloop. Regenwater wordt opgevangen en dient na zuivering als drinkwater voor de bewoners in het heringerichte gebied.

Door de afhankelijkheid van de hoeveelheid en de kwaliteit van de grondstoffen is de werkwijze van het bouwteam compleet anders dan gebruikelijk. “De sloper en constructeur leveren het materiaal en bepalen de hoofdvorm, de bouwer kijkt of het technisch uitgevoerd kan worden en dan mag de architect het ontwerp maken”, zegt Segers. Eerst wordt het casco gereed gemaakt. Pas tijdens de uitvoering wordt definitief bepaald hoe de schil en de afbouw eruit gaan zien. De architect blijft daarom nauw betrokken bij de bouw, want tussentijds verandert er wel eens wat. De spouwdikte moet wellicht aangepast worden na de experimenten met het isolatiemateriaal. Dat betekent dat ook de tekeningen mee moeten veranderen. Die werkwijze was best wennen voor veel betrokkenen, zag Schoffelen. “Het is ook wel een beetje koudwatervrees. Het biedt ook nieuwe mogelijkheden. Als je beperkingen hebt, ontstaat er vrijheid om creatieve oplossingen te bedenken.”

De proefwoningen krijgen een fundering van gerecycled beton, een techniek die door de sloopaannemer in huis wordt ontwikkeld. In één van de woningen wordt ook nog recyclebeton gebruikt voor de buiten- en binnenmuren. Ook al is uit testen gebleken dat de kwaliteit zich daarvoor leent, het blijft wel “beton met een gebruiksaanwijzing” volgens Schoffelen. Normaal zou het bouwbedrijf prefabbeton gebruiken voor een kleinschalig project als dit, maar nu wordt het beton  in het werk gestort.

Praktijkdag Gasloos bouwen

Praktijkdag Gasloos bouwen

Als de proefwoningen er staan deze zomer, volgt de laatste fase: de bouw van dertien grondgebonden all electric woningen en de renovatie en nieuwbouw in de te behouden flat. Segers hoopt in die laatste fase de kosten verder te kunnen terugbrengen, want experimenteren kost veel geld. Hij schat dat het Expogebouw drie keer zo duur was als een vergelijkbaar regulier gebouw en de drie proefwoningen ongeveer twee keer zo veel.

‘Er lijkt een strijd gaande over de inzet van nieuwe of juist oude materialen’

Nog los van alle woningen die als tastbaar resultaat overblijven na de afronding van Superlocal is het vooral ook een leerzaam project, menen Segers en Schoffelen. Dat een circulaire economie meer omvat dan uitsluitend recycling, zoals onder meer het Planbureau voor de Leefomgeving een paar jaar geleden al stelde, ondervonden ze al bij het maken van het Expogebouw. Materialen uit de flats bleken niet altijd direct geschikt voor hergebruik. Soms was een bewerkingsslag nodig of moest er deels nieuwe grondstof toegevoegd worden. Door de aanwezigheid van asbest moesten er in de kozijnen bijvoorbeeld nieuwe stukken hout toegevoegd worden. Dat blijkt niet voor herhaling vatbaar, omdat het een arbeidsintensief en kostbaar proces is. Er zijn ook andere oplossingen denkbaar, zoals de goede stukken kozijn verwerken en gebruiken als basis voor een nieuw product. Schoffelen: “Er lijkt een strijd gaande over de inzet van nieuwe of juist oude materialen. Die strijd hoeft er niet te zijn, je kunt beide ook mengen, dan kom je op producten die voor bewoners ook acceptabel zijn.”

En Schoffelen en Segers kijken alvast verder dan Superlocal. “We hebben gigantisch veel beton in Nederland. Het zou schitterend zijn als dat circulair in te zetten is. De uitdaging is om beton toe te passen in een vorm die makkelijk herbruikbaar is”, zegt Schoffelen. Dat vereist volgens hem dat er bij ontwerp en bouw al rekening gehouden moet worden met mogelijkheden voor recycling. Te denken valt aan een modulair bouwsysteem waarbij betonnen elementen net als legoblokjes makkelijk in elkaar gezet en weer uit elkaar gehaald kunnen worden. Segers: “We hebben als corporatie meer herstructuringsopgaven. Het zou mooi zijn als we daar technieken kunnen toepassen die we hier geleerd hebben.”

‘Het is bijna utopische gedachte om te denken dat je wel een huisje in elkaar kunt knutselen uit alle elementen’

Dat de bouwketen nog niet echt ingesteld is op structureel hergebruik is een andere les die Superlocal leert. Toeleveranciers staan niet echt te springen om mee te doen aan productontwikkeling, ziet Schoffelen. Maar gewonnen materialen zijn nou eenmaal niet altijd direct bruikbaar. Vaak is er een bewerkingsslag nodig of als dat niet afdoende is dient een nieuw bouwdeel gemaakt te worden uit de oude materialen. “Het is bijna utopische gedachte om te denken dat je wel een huisje in elkaar kunt knutselen uit alle elementen. Het vergt veel bewerking.” De bouw kan een voorbeeld nemen aan slopers, meent Segers. “Die lopen mijlenver voor op de bouwers en zijn hun bedrijven aan het ombouwen omdat ze zien waar de wereld naartoe gaat. Als je moet schakelen vanuit noodzaak, ben je te laat.”


Op 14 maart houdt Bouwend Nederland in Limburg een verkiezingscafé in aanloop naar de Provinciale Staten verkiezingen.


Circulair bouwen

Als je wilt, weet je er alles over.

Kijk maar

 

Reageer op dit artikel