artikel

Ingestort zodenhuis krijgt nieuwe dakconstructie

woningbouw Premium

Ingestort zodenhuis krijgt nieuwe dakconstructie

Onopgemerkte inwatering bij de zodenmuur zorgde dat het nagebouwde vroegmiddeleeuwse stalgebouw in het Friese Firdgum november vorig jaar instortte. Daags voor het beoogde herstel ontdekten de bouwers een forse scheur in de dragende muur. Reden om het zodenhuis volledig te herbouwen, ditmaal met een dak van stro.

‘‘Dankzij voortschrijdend inzicht kunnen we de dakconstructie nu goed aanpakken”, vertelt archeoloog en projectleider Daniël Postma van de Rijksuniversiteit Groningen. Details zorgden voor de nodige tegenslag tijdens het experiment, waarin de bouwwijze uit de tijd van 700 na Christus wordt nagebootst. Vrijwilligers bouwden de oude boerderij vorig jaar op. Doel was om te kijken of zodenmuren van 1 meter dik en 2 meter hoog een zware houten dakconstructie konden dragen. ‘‘De muren hielden het in droge staat goed. Ze bezweken toen ze te nat werden. Desalniettemin constateerden we ook schade in de dwarsverbanden. Het stapelverband bleek niet optimaal als draagmuur. We kiezen nu voor twee legpatronen in plaats van drie.”

Inwatering

De zodendakconstructie bestond uit drie lagen, gedragen door eiken spanten en gordingen. Dunne kleizoden zorgden voor de afdichting van een sporenlaag. Daar kwam een laag mest overheen als buffer, waar vervolgens weer blokzoden overheen werden gelegd. ‘‘We waren zeer te spreken over het geheel. De mestlaag werkte ontzettend goed. In de toplaag ontstond hier en daar wel lekkage, maar na de zomer zetten de zoden zich weer uit en was het geheel weer nagenoeg dicht.” Een inwaartse knik van 30 centimeter tussen de muur en het dak zorgde echter voor inwatering. ‘‘Historisch gezien is zo’n dakvoet vaker een kwetsbaar punt gebleken. Dit probleem kunnen we ondervangen door hier meer mest aan te brengen en de zodenlaag iets schuiner te laten verlopen.”

Stabiele aanvoer materiaal

Studenten bouwkunde van de Noordelijke Hogeschool Leeuwarden maakten de eerste berekeningen van de nieuwe constructie. Zij constateerden dat een nieuw zodendak waarschijnlijk te zwaar is. ‘‘Het lijkt ons onwaarschijnlijk dat voor dergelijke grote gebouwen in het verleden zoden zijn gebruikt.” Vandaar dat voor het nieuwe zodenhuis voor stro is gekozen.

De dakbedekking van stro wordt volgend jaar aangebracht. ‘‘Dat geeft ons de tijd om de kwaliteit van het materiaal te onderzoeken. De vraag is namelijk of het moderne stro voldoende taai is. Door het intensieve gebruik van kunstmest bij veel akkerbouwers wordt de stengel broos en is het onwaarschijnlijk dat deze dakbedekking langer dan een jaar kan blijven liggen. Moeten we in dat geval stro importeren of biedt een biologische agrariër de oplossing? Uiteindelijk hebben we een stabiele aanvoer van materiaal nodig.”

Krom hout

Het plan voor de spanten en trekbalken wordt ook aangepakt. Voor het eerste zodenhuis gebruikten de bouwers eikenhout. ‘‘We maakten eenvoudige driehoeken van gemakkelijk te verwerken rechte stammen uit modern bosbeheer”, typeert Postma. De spanten hadden een grove uitstraling door de schors op de stammen. In de vroege middeleeuwen werden in het terpengebied echter bomen gekapt, die door de invloed van de elementen vaak krom waren.

‘‘Bij aanvang van het nieuwe project wisten we nog niet of een stabiele draagconstructie met krom hout mogelijk zou zijn”, vertelt Daniël Postma, die naar IJsland en Schotland reisde om ervaring met traditionele zodenbouw op te doen. Onderzoek leverde nieuwe modellen voor houtbouw uit vroegere perioden op. ‘‘Die laten zien dat goede gebinten mogelijk zijn door het gebruik van korte rechte segmenten en hout met een kromming. Ze waren tot ver in de middeleeuwen zelfs de norm. De constructeur en studenten hebben de ronde vorm in een nieuw ontwerp terug laten komen. Hierin is ook het risico van instabiliteit door uitwaartse krachten ondervangen.”

Het zodenhuis wordt in fases herbouwd. De herbouw van de zodenmuur en de houten kapconstructie worden als eerste aangepakt. Daarna komen de dakbedekking en inrichting van het gebouw aan bod. Het staat nog niet vast wanneer deze laatste fases kunnen worden uitgevoerd.


Reageer op dit artikel