nieuws

Giftig PFAS verlamt gww-sector: ‘Niemand durft nog een lading bagger in te nemen’

infra 7840

Giftig PFAS verlamt gww-sector: ‘Niemand durft nog een lading bagger in te nemen’
Foto: ANP TON BORSBOOM

Honderden gww-projecten dreigen te vertragen door de aanwezigheid van het chemische stofje PFAS in Nederlandse rivieren en bodem. Na enkele waterschappen stelt ook Rijkswaterstaat de aanbesteding van een omvangrijk baggerproject uit. “Er moet snel iets gebeuren, anders stagneert er veel meer.”

Klein en poederachtig, onbrandbaar, water- vet- en vuilafstotend.

Het breekt niet af, zit in leer, textiel, tapijt, papier. En in verf, blusschuim, coatings, smeermiddelen, is niet meer weg te denken uit de landbouw, cosmetica- en foto-industrie.

PFAS. De ‘fantastische’ chemische verbinding, die wij mensen al zeker sinds de jaren zeventig gebruiken, zit in tal van producten.

Tot zover het goede nieuws. Omdat het stofje vrijwel onverwoestbaar is, is het een probleem voor het milieu. Tijdens tal van processen, via rookgassen en zuiveringsactiviteiten, komt PFAS in de natuur.

En de giftige-stoffen-geleerden sluiten niet uit dat de ‘taaie verbinding’ ook een gevaar is voor de Volksgezondheid: de vergelijking met asbest is al gemaakt. Kankerverwekkend? Dat zou zo maar eens kunnen.

‘PFAS-bagger’

PFAS. Het heeft het er alle schijn van dat het chemische goedje zo’n beetje overal in de Nederlandse bodem en bagger zit. Dat begint te knellen. Tientallen, zo niet honderden gww-projecten dreigen in de ‘prut van troebele PFAS-bagger’ te blijven steken.

Schematische weergave van PFOS een van de bekendste PFAS-soorten

Waar en in welke concentraties het aanwezig is, is grotendeels onduidelijk en bij het uitblijven van regels durft niemand nog een lading grond of bagger in te nemen. Nee, als PFAS een bedreiging is voor het milieu, dan is het dat net zo hard een bedreiging voor de hele gww-sector.

Maasperikelen

“Meerdere projecten werden al stilgelegd en waterschappen stellen al langer opdrachten uit”, weten waterbouwers, PFAS-deskundigen en binnenvaarders. Maar nu ook Rijkswaterstaat een project van tussen de 15 en 35 miljoen euro op de lange baan schuift, onder druk van rechtszaken en een regering die naar duidelijkheid verlangt, lijkt het hek echt van de dam.

“Het betreft het groot onderhoud van de vaargeulen in de Maas”, zegt een woordvoerder van Rijkswaterstaat. “De mogelijkheid bestaat dat de bodem van de Maas PFAS bevat. Die moet dus worden gemeten en daarom kloppen de kaders van de aanbesteding niet meer.”

Nieuwe aanbesteding

Hoelang het project is vertraagd, is nog onduidelijk. “De oorspronkelijke aanbesteding was gepland voor april, mei. De nieuwe datum hangt af van de onderzoeksresultaten en welke mogelijkheden die bieden om de baggerspecie te kunnen gebruiken of af te voeren. Op basis van de metingen zullen we opnieuw een aanbesteding moeten uitschrijven.”

Lopende projecten en werkzaamheden met toegepast baggerspecie binnen hetzelfde watersysteem kunnen wel doorgang vinden, zegt Rijkswaterstaat. “Daar is geen risico voor verspreiding. Wel zullen ook bij die projecten metingen worden uitgevoerd.”

De grootste gww-opdrachtgever van Nederland dringt aan op een oplossing (een ‘handelingsperspectief’). “Hoe langer die uitblijft, hoe meer projecten te maken zullen krijgen met stagnatie.”

Knappe koppen

Aiko Hensums, van het Expertisecentrum PFAS, kijkt er niet van op dat nu ook Rijkswaterstaat een aanbesteding uitstelt.

“Dat is zeer logisch. Als ze ermee doorgaan, weten ze niet wat ze met de bagger aan moeten. Dan maar even niet, zullen ze denken.”

Volgens Hensums is PFAS een opkomend probleem. “Op het ogenblik is er heel veel aan de hand. Heel veel knappe koppen breken hier momenteel het hoofd over.”

Uit onderzoek van het expertisecentrum – een initiatief van Witteveen+Bos, TTE Consultants en Arcadis – blijkt dat PFAS op meerdere locaties in Nederland  wordt gevonden. Vooral bij brandweeroefenlocaties en industriële locaties zijn relatief hoge hoeveelheden van het stofje aangetroffen. Ook bij stortlocaties en waterzuiveringen is PFAS aangetroffen.

“Bouwprojecten hebben hier echt last van”, signaleert Hensums. Zo’n beetje elk gww-project komt met de problematiek in aanraking, vermoedt de deskundige.

“Bagger of grond wordt meestal op een andere locatie weer toegepast. Maar niemand wil het op dit moment innemen. Verstandig? Je moet wel voorkomen dat het probleem zich als een olievlek verspreidt.”

‘Dit is een groot risico voor de voortgang van bouwprojecten’

PFAS is een klein poederachtig stofje of liever gezegd een stofgroep. “Voor blusschuim is het prachtig materiaal, omdat het niet brandt. Voor het milieu is het een groot probleem. Thermische reiniging is moeilijk omdat PFAS pas verbrand bij heel hoge temperaturen en biologisch breekt het niet af.”

De schadelijke stofverbinding zit onder meer in blusschuim

Hensums wijst op het belang van achtergrondmetingen. “In Noord- en Zuid-Holland gaan ze dat nu doen. Wat zit er in de stad, het dorp, in het Groene Hart? Wat zit daar standaard in de bodem. Die informatie is heel belangrijk. Als we dat weten, kunnen we namelijk ook makkelijker zeggen, waar je wel en niet kunt gaan slepen met grond van links naar rechts.”

Regenjas

Een meting uitvoeren, luistert volgens hem nauw. “Daar geldt een bijzonder protocol voor. Dat mag je niet doen met je regenjas, want daar zit ook PFAS in. Voor je het weet, is de meting waardeloos.” Hensums zegt dat de PFAS overal in Nederland aanwezig is.

“Op veel plaatsen waar we in de grond prikken komen we PFAS tegen. Honderden boringen hebben we al uitgevoerd. Meerdere projecten zijn hierom al stilgelegd.” Namen van projecten wil Hensums niet geven, volgens hem ligt dat te gevoelig. “Maar ze hebben er allemaal last van, vooral in het westen. En naast PFAS zijn er nog meer opkomende stoffen die in de toekomst een soortgelijk probleem kunnen vormen. Een onderschat probleem? Dat is het zeker.”

Expertiscentrum PFAS

Expertisecentrum PFAS is een initiatief van Witteveen+Bos, TTE Consultants en Arcadis. De samenwerking is in 2012 opgezet omdat deze bureaus signaleerden dat stoffen zoals PFOA, PFOS en GENX in toenemende mate een probleem zijn voor het milieu.

Deze twee stoffen zijn een voorbeeld van een veelomvattende stofgroep, genaamd de PFAS (de Per- en PolyFluorAlkyl Stoffen). Tot deze stofgroep behoren meer dan zesduizend individuele stoffen, die volgens wetenschappelijke inzichten zeer schadelijk zijn voor het bodem- en watersysteem, met uiteindelijk effecten op de mens.

Het Expertisecentrum PFAS is opgericht om technische, toxicologische, juridische en beleidsmatige kennis te delen alsmede kennis over  potentiële saneringstechnieken.

PFAS verspreidt zich op verschillende manieren. “Door de lucht, door de rivieren en door grondverzet”, zegt Aiko Hensums van het Expertisecentrum . “Het komt bijvoorbeeld ook uit het Ruhrgebied via de Rijn ons land binnen.”

Onrust

In landen als Amerika en Canada woedden al rechtszaken over de stoffenfamilie. “De eerste verhalen over de risico’s stammen al uit de jaren 70. Toxicologen weten dit ook al heel lang. Maar dit soort zaken gaan echt pas leven als er maatschappelijke onrust of stagnatie optreedt.”

Meten is weten, maar vervolgens moeten er snel regels komen, vindt ook Hensums.

“Zolang die uitblijven, mag je de vrijkomende grond of bagger nergens toepassen. Het probleem is echter dat het Rijk bevoegdheden terug legt bij gemeenten en omgevingsdiensten. Die aanpak is te versnipperd en bovendien is er weinig budget voor dit soort zaken beschikbaar. Maar er moet echt snel beleid komen, anders gaan projecten op slot. Dit is een groot risico voor de voortgang van bouwprojecten.”

Bagger

Niet alleen bij Rijkswaterstaat zijn ze in de ban van PFAS. Waterschappen, waaronder Delfland, schortten baggerwerkzaamheden al eerder dit jaar op, omdat er mogelijk PFAS-verbindingen in de bagger zitten. Ook zij doen onderzoek, wachten op risicogrenswaarden én een beleidskader van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat.

Noodoplossing

Staatssecretaris Stientje van Veldhoven van Infrastructuur en Milieu kondigde vorige week tijdelijke maatregelen aan tot er meer bekend is over het uitlooggedrag, de mobiliteit en de bio-accumulatie van PFAS. In mei hoopt ze met de noodoplossing te komen.

“Uitgangspunt.. is dat het verspreiden van grond- en baggerspecie naar niet of minder belaste gebieden wordt tegengegaan en dat onaanvaardbare risico’s voor de gezondheid van de mens en van het ecosysteem worden voorkomen”, schrijft Van Veldhoven in een brief aan de Tweede Kamer.

Naast het tijdelijk handelingsperspectief werkt de staatssecretaris aan een “algemene methodiek” voor het omgaan met zeer zorgwekkende stoffen in de waterbodem, zoals PFAS. Begin volgend jaar moet die af zijn.

Stientje van Veldhoven werkt aan een tijdelijke maatregel

En dan?

Dan nog blijven er vragen die schreeuwen om antwoorden.  Hensums:

“Een belangrijke vraag is: waar laten we het? Geen enkele methode van saneren, werkt. Verbieden? Dat gebeurt al mondjesmaat. Bovenal weten we nog niet alles en gaat de meeste aandacht op dit moment uit naar verstandig hergebruik.”


 
Filmpje wat is PFAS. Bron Youtube (ToxicsAction)

Reageer op dit artikel