nieuws

Analyse | Nooit eens een meevaller van 200 miljoen

infra Premium 6671

Analyse | Nooit eens een meevaller van 200 miljoen

Een winstmarge van ruim 30 procent op een groot bouwproject is utopie. Bij de zeesluis IJmuiden is nu wel zo’n tegenvaller te verwerken. BAM en VolkerWessels reserveren inmiddels 200 miljoen euro verlies voor de ontwerpfout met 27 maanden vertraging. Tegenover deze enorme tegenvaller moet een reeks van meevallers staan.

Niets is makkelijker om deze conclusie van ruim een half jaar geleden te actualiseren, met weer een fikse tegenvaller. Het is bizar om te constateren dat de twee grootste bouwers van Nederland niet een, maar twee missers maken op hetzelfde bouwproject. Hele dure fouten die ze allebei 100 miljoen euro gaat kosten. Een schadepost van 200 miljoen euro op een bouwcontract van 600 miljoen euro. Een schadepost die ook in de 26 jaar beheer en onderhoud daarna nooit meer goedgemaakt kan worden.

Onderschatten van risico’s

Tegenover zo’n tegenvaller staat nooit een meevaller van 200 miljoen euro, echt nooit. Logisch, maar dat houdt marges in de bouw structureel laag. Lange tijd werden verliesgevende projecten verweten aan te laag inschrijven en het onderschatten van risico’s.

Dat was zeker het geval bij de A15 MaVa en Coentunnel. De reeks rampen-projecten loopt gewoon door met de zeesluis IJmuiden, maar er zijn ook miljoenenverliezen voor aannemers bij de bollenvloeren (parkeergarage Eindhoven), de Gaasperdammerweg en het RIVM. Je hoort de bedrijven niet zo hard meer klagen, want tegenover de tegenvallers staat de winst van hogere inschrijvingen en een goed gevulde orderportefeuille.

Open ogen

De zeesluis is een grote klapper te noemen met 138 miljoen euro in december 2017 plus recent nog eens 62 miljoen voor ruim 2 jaar vertraging. Een misrekening waar de bouwcombinatie wel met open ogen is ingestapt. Alle risico’s waren gewikt en gewogen en lagen ook niet meer alleen bij de bouwer. Die les was al getrokken bij de gunning in oktober 2015. Toch werd laag ingeschreven, verrassend laag erkenden de projectmanagers kort na tekening van het contract.

De verplichte stoelendans van het aanbesteden nodigt uit tot laag inschrijven. Concurrentie met andere bouwcombinaties en hoge tenderkosten zorgen voor de wil om te winnen en dus scherp in te schrijven.

Abnormaal lage inschrijving

Alle alarmbellen gingen dan ook af bij de lage inschrijving van 600 miljoen euro voor de zeesluis. Rijkswaterstaat gunde ook niet meteen en een externe audit-commissie lichtte de bieding nogmaals door op haalbaarheid. Zonder al te grote tegenvallers moest het lukken met een bescheiden winst af te sluiten, was de conclusie. Onder de dikke rode streep komt nu minimaal een bedrag van 200 miljoen. Inderdaad minimaal, want het project is nog lang niet klaar en het onafhankelijke review-team heeft nog wel wat losse eindjes in kaart gebracht.

Ontwerpfouten liggen logischerwijs bij de marktpartijen bij een dbfm-contract. Daar is niets mis mee, want dat is de partij die dit risico het beste kan inschatten. De bouwers slikken dan ook manmoedig en nemen hun verlies.

Gekrakeel bij A15 MaVa

Zo anders was het bij dat andere grote drama-project, de A15 Maasvlakte Vaanplein. Daar hikten bouwcombinatie Strukton, Strabag en Ballast Nedam aan tegen een verliespost van 318 miljoen euro. Ook daar is sprake van een dbfm-contract, waarbij de bouwers de risico’s lopen en werd laag ingeschreven. Daar kwamen de bouwers wel in verzet. Rijkswaterstaat kreeg harde verwijten van de bouwers over besluiteloosheid en ‘Bahama-gedrag’. De uitkomst van een slepende arbitrage was dat Rijkswaterstaat medeschuldig was aan het debacle en de meerkosten deels moest vergoeden.

Nul compenstatie

Opvallend genoeg speelt dat niet bij de zeesluis IJmuiden. BAM en VolkerWessels krijgen de schuldrol volledig in hun schoenen geschoven en houden hun mond. Minister Cora van Nieuwenhuizen wrijft het nog eens extra in en benadrukt dat de bouwers geen enkele vorm van compensatie krijgen.

Zij hikken nu aan tegen een tegenvaller van 200 miljoen euro, 50/50 te verdelen. Zo’n verliespost slokt bijna de gehele jaarwinst op in een net opkrabbelende markt, al denken beide beursgenoteerde bedrijven hun winst voor dit jaar niet te hoeven bijstellen.

Aanbesteden is laag inschrijven

Toch is er iets structureel mis: want tegen deze forse tegenvallers staat nooit zo’n meevaller. Dat zou simpelweg niet worden gepikt. Een winstmarge van ruim 25 procent op een project. Toegegeven: Opdrachtgevers gunnen over het algemeen bouwers een boterham, ook een met een plakje kaas. Er moet tenslotte worden geïnvesteerd in innovaties en scholing.

Maar daarna houdt het snel op. De meeste grote bouwprojecten worden immers gefinancierd uit publieke middelen. Een winstmarge van 25 procent is niet te verkopen aan de belastingbetaler, hoor je de opdrachtgever denken. Het traject van aanbesteden zorgt bijna vanzelf voor scherpe inschrijfprijzen en lage marges. De methodiek werkt hetzelfde, ook al wordt nu gegund op de laagste prijs/kwaliteit.

“Liever 50 rotondes”

Dat winsten ook nodig zijn om klappen op te vangen bij andere projecten is minder geaccepteerd, maar wel bittere noodzaak. De winst is de optelsom van rode en zwarte cijfers na de eindstreep. De tegenvaller bij de zeesluis levert BAM een winstwaarschuwing op, maar bij VolkerWessels draaien de zaken zo goed dat er nog steeds winst overblijft. Een kwestie van risicospreiding en grote reeks kleine plusjes. Topman Jan de Ruiter kijkt naar aanleiding van de zeesluis nog kritischer naar grote projecten: “Liever vijftig rotondes dan een risicovol project.”

Tegenvallers zijn onvermijdelijk

Tegenover dit diepe dal moet een grote reeks van piekjes staan, maar ook bij kleinere bouwprojecten is hat niet altijd makkelijk om goede marges te draaien. Het is een van de hoofdoorzaken waarom de bouw structureel kwakkelt met lage marges. Een winstmarge van 3 procent wordt als het langjarige gemiddelde gezien volgens het EIB, maar dat percentage wordt ook nu nog niet gehaald. De oplopende bouwkosten en stijgende loonkosten zijn de nieuwe gevaren die de marges onder druk zetten.

Bouwprojecten gaan nu eenmaal gepaard met onzekerheden tijdens de uitvoering, ondanks alle hulpmiddelen van BIM, Scrum, Smart, Digibases, SE en risicoanalyses. Elk probleem begint klein, maar als het over het hoofd wordt gezien, groeit het razendsnel uit tot een mega-risico. Eentje van 200 miljoen euro in dit geval in dit geval.

Reageer op dit artikel