nieuws

Het schaamteloze optimisme van rijksbouwmeester Floris Alkemade en zijn Panorama Nederland

bouwbreed Premium 5780

Het schaamteloze optimisme van rijksbouwmeester Floris Alkemade en zijn Panorama Nederland
OmschrijvingNederland, Den Haag, 09-10-2018.College van Rijksadviseurs, Floris Alkemade is sinds 1 september 2015 Rijksbouwmeester en als zodanig voorzitter van het College van Rijksadviseurs

Met een optimistisme waar Mark Rutte nog een puntje aan kan zuigen luidt Floris Alkemade het nieuwe jaar in. Panorama Nederland bemoeit zich werkelijk met alles. Van woningtekort en landbouwproblematiek, tot energietransitie en waterveiligheid. Floris for President. Want een integrale aanpak is volgens de Rijksbouwmeester noodzakelijk.

Wie geen warm gevoel overhoudt na het lezen van Panorama Nederland moet welhaast van steen zijn. Zo aanstekelijk is de toon van de laatste publicatie van het college van Rijksadviseurs. Het schetst een toekomstbeeld van Nederland waar iedereen naar moet kunnen verlangen. Rijker, schoner en hechter. Bij een beetje bestuurder zullen de handen gaan jeuken om ermee aan de slag te gaan.

Liefst met alle vraagstukken tegelijk want dat is nadrukkelijk de insteek van Panorama Nederland: Los niet alleen de zaken binnen je eigen domein op, maar houdt nadrukkelijk rekening met de gevolgen daarvan in aanpalende domeinen. Met andere woorden: pak problemen niet sectoraal aan maar integraal. En houd altijd ruimtelijke kwaliteit in het vizier. Streef expliciet naar kwaliteitsverbetering daarvan, dan garandeer je volgens Floris Alkemade draagvlak. Behalve een rapport en een app voor de mobiel is er ook een fysiek panorama: een groot rondlopend doek dat het Nederland van 2050 verbeeldt. De inspiratiebron laat zich raden: Panorama Mesdag in Den Haag, waar het ambitieuze project ook werd gelanceerd. Vanaf januari gaat het nieuwe panorama op tournee door Nederland.

Bent u zo’n optimist, of slaat u deze toon aan omdat die nodig is?
“ Het is allebei. We wilden met de rijksadviseurs en andere partners niet het zoveelste doemscenario over Nederland uitstorten, maar juist een optimistische visie neerleggen. Niet vanuit een soort naïviteit maar goed onderbouwd. Er komen op dit moment zoveel relevante vragen op de maatschappij af, dat het je soms gaat duizelen: er moeten een miljoen woningen worden bijgebouwd, wegen en openbaar vervoer slibben dicht, we moeten de energietransitie vormgeven, ons wapenen tegen waterproblematiek, de landbouw loopt tegen keiharde grenzen aan.“

Het is juist om moedeloos van te worden
“Maar tegelijkertijd betekent het dus dat we nu op een keerpunt staan waarin we doorslaggevende keuzes maken voor de toekomst van ons land. Het zijn allemaal ontwikkelingen met een sterke ruimtelijke component, die een stempel drukken op ons landschap en het aanzicht van steden en onze leefomgeving. Oplossingen zijn echt mogelijk, mits je er integraal aan werkt en over de grenzen van je eigen vakgebied kijkt. Panorama Nederland is geen blauwdruk maar geeft een aantal richtingen aan waar op regionaal niveau mee geëxperimenteerd kan worden, om zo te ondervinden wat het beste werkt. Want de regio is toch ook de eenheid waarmee mensen zich het sterkst identificeren. Mensen voelen zich eerder bewoner van de kust, de veenweidegebieden of het rivierenland, dan van een provincie. Qua mentaliteit spiegelen we ons aan de wederopbouwperiode. Toen stond Nederland er veel slechter voor terwijl er met een ongelofelijk optimisme vanuit een gedeelde visie een nieuw land werd opgebouwd.”

De wederopbouw-periode heeft ons toch juist met een enorme erfenis opgezadeld van energieverslindende woningen in monotone wijken.?
“Ze zijn er toen in geslaagd om met revolutionaire geïndustrialiseerde bouwmethoden spotgoedkope woningen te bouwen en zo het hoofd te bieden aan de woningnood. Dat was een reuzenprestatie. Die woningen moeten nu inderdaad ingrijpend worden opgewaardeerd. Maar stedenbouwkundig zitten die wijken goed in elkaar. Natuurlijk zijn er ook sociale problemen. Er is vergrijzing. Er is vereenzaming. Het is lastig de zorg goed te organiseren. Wij stellen voor de 1 miljoen nieuwe woningen die tot 2040 nodig zijn zoveel mogelijk in bestaand bebouwd gebied neer te zetten, zoals deze wederopbouwwijken. Dan kun je die de noodzakelijke kwaliteitsimpuls geven en tegelijk die andere problemen oplossen. Je kunt niet doorgaan telkens nieuwe jaarringen om de steden en dorpen heen te leggen. Iedere dag verdwijnt er in Nederland 8,3 hectare open terrein. Dat is niet niet vol te houden.”

Degradeert het Panorama het platteland niet tot een soort stadspark vol kinderboerderijen?
“Landbouw en veeteelt lopen al jaren tegen de grenzen aan. Boeren voorzien ons van heel goedkoop voedsel maar het gaat ten koste van de bodemkwaliteit en het landschap, terwijl het de boer nauwelijks inkomen oplevert. We pleiten ervoor glastuinbouw en andere zogeheten footloose landbouw naar industriegebieden te verplaatsen. Vlakbij knooppunten van infrastructuur. Dan is het ruimtebeslag kleiner en zijn er minder transportbewegingen. Op het platteland kun je dan op een andere manier agrarische activiteiten ontplooien en het landschap herstellen. Dan kun je boeren betalen als ze bijdragen aan waterberging of het tegengaan van droogte, of de terugkeer van weidevogels actief stimuleren. Zo’n aanpak levert zeker niet louter hobbyboeren op met rondscharrelende excuusvarkens. Dat bewijst bijvoorbeeld het concept Herenboeren , Daarbij produceert een professionele boerencoöperatie het voedsel voor een groep betrokken burgers die als opdrachtgever fungeren Ook bij de prijsvraag Brood en Spelen kwamen heel interessante voorstellen naar boven, zoals Peppelland, dat de populierenteelt terugbrengt naar het Brabantse landschap. Met het snelgroeiende inlands populierenhout, kun je kruislings verlijmd prachtige houtbouw neerzetten. Tot maar liefst acht verdiepingen hoog. Dan stoot je geen enorme hoeveelheden CO2 uit zoals bij beton en staal, maar leg je CO2 vast in je gebouwen. Zo zijn er veel meer interessante mogelijkheden en kruisverbanden denkbaar die het platteland versterken en een nieuwe toekomst geven zonder er een Open luchtmuseum van te maken. Onderzoekers uit Wageningse maar ook land- en tuinbouworganisaties doen enthousiast mee. Die zien ook dat het zo niet langer kan.”

De Noordzee is het kind van de rekening? Daar kunnen we schaamteloos energie oogsten, want dat ziet toch niemand?
“In onze visie winnen we een derde van alle toekomstige energie door te besparen. Isoleren en efficiënter met bronnen om te gaan. Een derde is warmte afkomstig van geothermie en aquathermie. En dan is er nog een derde nodig aan elektriciteit, waarvan de helft afkomstig is van windparken op zee. In totaal eenzesde van de complete energiebehoefte. Offshore windmolens kunnen voldoende schaalgrootte halen, terwijl ze ver weg staan en je ze nauwelijks ziet. De rest van de stroom moet komen van windmolens op land en van zonnepanelen op daken en gevels. We pleiten ervoor terughoudend te zijn met de aanleg van zonneparken. Daarmee leg je alleen maar weer een nieuwe industriële laag over het landschap heen. Daar wordt de ruimtelijke kwaliteit niet beter van. Terwijl er zoveel daken onbenut zijn. Stel liever een minimum-percentage dakoppervlak aan PV-panelen verplicht. Wij pleiten voor een speciale dakenwet.”

Hoe gaan we ons vervoeren in dat Nederland waar we zo naar moeten verlangen?
“We pleiten ervoor structureler rond vervoersknooppunten te bouwen. Geen monofunctionele wijken, maar breng wonen en werken dichter bij elkaar. Zodat mensen niet meer een uur heen en terug aan het reizen zijn van en naar werk. Dat levert ze tijd op. Tijd voor elkaar. Het voorkomt ook dat de infrastructuur verder wordt belast wat tot extra CO2 uitstoot leidt. Dat is die integrale aanpak die we voorstaan. Alles is met elkaar verknoopt. Alleen al daarom denken we dat de aanpak met de klimaattafels niet volstaat. Daar wordt alles veel te sectoraal aangepakt, zonder oog wat voor gevolgen de voorgestelde oplossing heeft voor een aanpalende sector.”

Kennen jullie ontwerpers niet een veel te grote rol toe? Zij hebben toch niet de oplossing in huis voor alle problemen?
“Een ontwerpende benadering is vaak heel vruchtbaar en bijna per definitie interdisciplinair. Ruimtelijke kwaliteit is belangrijk. Het overkoepelende thema is uiteindelijk solidariteit. Hoe verdeel je ruimte. De gele hesjes beweging geeft wel aan hoe belangrijk het is om vanuit een solidariteitsdenken te opereren. Het is niet alleen rechtvaardiger maar ook noodzakelijk wil je voorkomen dat veranderingen vastlopen.”

Is dit uw opus magnum? Uw testament als Rijksbouwmeester?
“Eigenlijk is dit het overkoepelend raamwerk waar we met terugwerkende kracht een hele reeks programma’s die wij eerder zijn gestart in samen brengen. Het is onze overkoepelende visie. We hebben met het college bijvoorbeeld ieder jaar een prijsvraag opgestart, die zich richtte op een van de thema’s die we onderscheiden. Zoals Brood&Spelen, A Home Away from Home en Who Cares. Volgend jaar lanceren we nog een laatste prijsvraag. Dat moet weer tot andere interessante initiatieven en pilots leiden. We laten de onderwerpen nooit los zodra de prijsvraag is afgelopen, maar blijven het op de voet volgen. Dat zullen we straks ook weer doen. Onze termijn loopt weliswaar najaar 2020 af, maar hopelijk gaan onze opvolgers er ook mee verder. Panorama Nederland sluit ook prachtig aan op de omgevingswet die in 2021 van kracht wordt.” 

Het is bijna een politiek programma.
“Ik hoop dat het de basis vormt voor politieke programma’s. Niet voor één partij, maar voor alle. Nederland heeft nooit een vaste vorm gehad. Het veranderde door de eeuwen heen altijd. De combinatie van complexiteit, urgentie en sociaal-economische kwetsbaarheid van nu kennen we uit de tijd van de wederopbouw. Maar die periode liet ook zien dat je met gemeenschappelijke inzet een nieuwe maatschappij kunt opbouwen. Dat optimisme en verlangen een krachtige motor voor verandering zijn.“

Reageer op dit artikel