nieuws

Ben van Berkel: ‘In 2030 stuurt het kantoor je naar huis’

bouwbreed Premium 3258

Ben van Berkel: ‘In 2030 stuurt het kantoor je naar huis’

Ben van Berkel zit als enige architect in de taskforce van de Bouwagenda. Hij denkt dat de tijd rijp is voor een echte innovatieslag. “Want als je nu niet meedoet, dan haal je dat nooit meer in”, zegt hij. Samen met Fred Schoorl, de directeur van de BNA, legt Van Berkel uit dat bouwers en architecten mensgericht moeten bouwen met inzet van alle beschikbare technologie.

Samen zitten ze in het kantoor van de BNA, aan het IJ, met zicht op de Cruiseschepen en Amsterdam Noord. Van Berkel praat zacht, en wordt af en toe aangevuld door de enthousiast pratende directeur van de BNA, Fred Schoorl. Onderwerp van het gesprek: de Bouwagenda. Architect Ben van Berkel zit in de taskforce. Hij voelde zich geen vreemde eend in de bijt, zegt hij. Een architect tussen al die bouwers, waarom zou dat vreemd zijn?

Van Berkel legt uit: “Wij architecten bouwen al op papier. Als het niet te produceren is, dan heeft het geen zin. Soms zijn dingen niet makkelijk om te bouwen, maar dan is de uitdaging alleen maar groter en kom je daadwerkelijk tot innovaties. Kijk naar het station in Arnhem. Dat was niet makkelijk, maar het was heel leerzaam hoe je met nieuwe materialen en nieuwe technieken kunt bouwen. Het eerste ontwerp leek alleen gebouwd te kunnen worden met 23 kolommen in de hal. Die hebben we er met ingenieurs en bouwers allemaal uitgehaald. Het is er uiteindelijk één geworden”.

De vorm en functie bleven gelijk, het materiaalgebruik veranderde

De bouw van dat nieuwe station was overigens wel een lijdensweg. In 1997 tekende Van Berkel een gebouw met uitsluitend golvende lijnen. Hij wilde aansluiten bij het Arnhemse landschap, zei hij toen. Bijna iedereen vond het ontwerp geweldig, maar het aanbestedingstraject heeft veel vertraging veroorzaakt er bleek geen aannemer een bieding te doen binnen het toen beschikbare budget. Bij een derde aanbesteding werd een totaal andere tactiek gehanteerd door ProRail en werd een vast bedrag genoemd waarbij de aannemers zelf wijzigingsvoorstellen konden indienen om het ontwerp zo goed mogelijk te benaderen en het gebouw toch te realiseren. Zo werd veel beton voor staal vervangen. De vorm en functie bleven gelijk, het materiaalgebruik veranderde, doceert Van Berkel.

Is dit niet een heel slecht voorbeeld van hoe we zouden moeten bouwen in Nederland

Is dit niet een heel slecht voorbeeld van hoe we zouden moeten bouwen in Nederland? Van Berkel blijft stoïcijns. Hij zegt: “Samen met de bouwers (BAM en Ballast Nedam, red.) hebben we naar oplossingen gezocht. Iedereen werd uitgedaagd om er een persoonlijk werkstuk van te maken. Het doet een beroep op hun vakmanschap en dan wordt iedereen trots. Dit is een goed voorbeeld van hoe je met innovatieve aanbestedingsregels tot vernieuwing kan komen.”

Van Berkel: “Er is nu een wil om te innoveren vanuit de overheid en de bouwwereld zelf. Er zijn ook zo veel maatschappelijke vraagstukken dat we er ook wel mee aan de slag moeten. De snelheid van de bouw moet omhoog. Al die nieuwe woningen die we moeten bouwen. Als je naar de auto-industrie kijkt dan gaat innovatie daar veel sneller. Bouwen is een traag vak en de technologische ontwikkelingen gaan veel sneller. Als ik vandaag iets ontwerp dan is het er pas over drie, vier jaar.”

Deze Bouwagenda is ons Spitsbergen-moment

Station Arnhem bij de opening op 19 november 2015, een ontwerp van architect Ben van Gelder

Voorzitter van de taskforce Bernard Wientjes klaagde dat er geen productiviteitsstijging is geweest in de bouw. Is daar iets aan te doen?
Van Berkel: “In Nederland is het vanaf 2007 niet goed gegaan in de bouw. Architecten zijn ook hard geraakt. 55% van hen is verdwenen. De bouw heeft echt harde klappen gehad.”

Schoorl: “Het is geen conjuncturele dip geweest, het was echt een structurele kaalslag. Een bloedbad. Maar iedereen weet nu wat de uitdagingen zijn. En dat kunnen we niet meer oplossen met de aanpak uit het verleden. Dus er moet echt innovatie plaatsvinden. Het unieke is dat de hele bouw dat nu weet. En het ook samen wil doen. De productiviteitsstijging zal ook uit die dynamiek moeten komen. Wij zijn tot nu toe erg productgedreven geweest en niet technologie gedreven. Die hele omslag heeft wel impact. Als we het maar met elkaar én slim doen. Je hebt die ondernemers gezien die naar Spitsbergen gingen en met eigen ogen zagen wat klimaatverandering betekent. Deze Bouwagenda is ons Spitsbergen-moment.”

Het is nu wel duidelijk dat scholen niet de meest gezonde gebouwen zijn

Heel concreet: wat verandert er dan?
Van Berkel: “Er is een wil om de bouw gezonder te maken. Het is nu wel duidelijk dat bijvoorbeeld scholen niet de meest gezonde gebouwen zijn. Er moet daar echt een revolutie plaatsvinden. Het aantal leegstaande vierkante meters kantoorruimte is nog altijd gigantisch. Er moet nog heel wat getransformeerd worden. De economie is weer groeiend. Dus er komt ook geld om te investeren. Ook in projectontwikkeling zie je nu weer nieuw leven. Het is een holistische verandering die er nu plaatsvindt. Dit is het juiste moment om over innovatie te praten en het ook te doen.”

Ik hoor heel veel over standaardisatie in de markt. Je moet volume maken om de innovatie lonend te maken. Worden jullie daar wel blij van?
Van Berkel: “Er zijn bouwers die in heel korte tijd sociale woningbouw kunnen transformeren naar energieneutraal. Dat gebeurt slim. Dat is standaardisatie. Gas er uit. Panelen op de daken. Als dat voor sociale woningbouw kan, waarom kan het dan niet overal in de stad? Wonen kan echt energieneutraler. Overal. We hebben alleen nog niet op alles een antwoord. Maar als je kijkt naar de manier waarop ontwikkelaars kijken naar de vraag van de markt, dan zie je wel stappen. Er zijn bijvoorbeeld mensen die kleiner willen wonen. Hoogwaardig, maar kleiner. Woningen die flexibeler worden. Daar gaat het over. We moeten veel meer mensgericht worden. Daartoe moeten de architecten en bouwwereld dichter naar elkaar toe groeien. Vroeger waren het gescheiden werelden, maar dat kan niet meer.”
Schoorl: “De situatie is er nog niet, maar het moet wel die kant op. De bouw krijgt zijn laatste kans. We moeten laten zien dat we niet alleen meters kunnen maken, maar ook dat we het beter kunnen maken.”

Door te meten en te analyseren weet je hoe een gebouw presteert en kan je bijvoorbeeld veel economischer met je energieverbruik omgaan

Ben van Berkel

Maar wie is dan de projectleider? Wie wordt de baas op de bouwplaats? Ik hoor Uneto-VNI-voorzitter Doekle Terpstra roepen dat de installateurs steeds belangrijker worden. Maar de bouwer schikt niet in. En waar is de architect?
Van Berkel: “Je moet er anders naar kijken. In de laatste Tesla zitten heel veel sensoren, ik denk wel 20 of 30. Maar in een gebouw zitten er niet meer dan een of twee. Dan gaat het over veiligheid en verwarming. Maar nu krijg je in gebouwen i-beacons, die veel meer gaan bijhouden in gebouwen. Sensorial adaptive design, heet dat. Door te meten en te analyseren weet je hoe een gebouw presteert en kan je bijvoorbeeld veel economischer met je energieverbruik omgaan in gebouwen. Installaties worden inderdaad steeds belangrijker, omdat ze het gebouw intelligenter maken. Er is veel belangstelling voor aan opdrachtgeverskant. Wij ontwerpen nu voor Tech Companies die willen weten hoe de medewerkers rondlopen in het gebouw. En in Groningen is een gebouw met ziekenhuistechnologie uitgerust. Waarbij de lucht niet meer door de ruimte rolt, maar verticaal wordt afgezogen en daarmee daalt het ziekteverzuim met 20%. Dat zijn ontwikkelingen die belangrijk zijn. Je kunt op zoveel manieren innoveren.”

Van Berkel wil maar zeggen dat het dan niet uitmaakt wie er de baas is op de bouwplaats. Schoorl vult aan: “De bouw is zo lang zo traditioneel geweest. Nu is er ruimte voor verandering, maar het is de bijl aan de wortel van die ontwikkeling als we afzonderlijke onderdelen veel belangrijker maken dan andere. Daar gaat het niet om.”

Jullie zoeken wel heel erg het harmoniemodel, maar de werkelijkheid is vaak wel wat scherper…
Van Berkel: “De opdrachtgever is uiteindelijk de baas. Maar de overheid kan heel veel in gang zetten. Dat is top down, maar in Scandinavië stelt de overheid harde milieudoelen voor bouwers. Dat zet wel de agenda.”

Schoorl: “In Nederland moeten alle aanbestedingen in 2020 circulair zijn. Dat is snel. Je zult altijd voorlopers hebben. Het is niet alleen maar gericht op harmonie, het is gewoon eigen belang. Vijf jaar geleden wisten we dat ook wel, maar zaten we elkaar nog aan te kijken met de vraag: wie gaat het doen? Nu zie je die bereidheid tot actie wel. Het moet. Anders. En samen.”

Van Berkel: “De markt vraagt er nu echt om. Je zult ook steeds vaker naar andere sectoren kijken om te zien of er daar materialen zijn die voordeel opleveren. We maken nog veel te weinig gebruik van de uitkomsten van die gemengde kenniscentra. Dat is nu hard nodig. Er moet veel gebouwd worden, de komende jaren. Maar kwaliteit is nog veel belangrijker.”

Kijk naar hoe technologie het bankwezen de laatste 15 jaar heeft veranderd. En dat gaat in de bouw ook gebeuren.

Mercedes-Benz Museum, een ontwerp van Van Berkel

Wat willen jullie de bouwers meegeven?
Schoorl: “Bouw niet alleen money driven, maar bouw ook met het oog op de tijd. Zorg dat je in het begin van het proces heel goed luistert naar de opdrachtgever en de gebruiker. Benut alle kennisbronnen die er zijn. En ga ook die confrontatie aan. Het mag scherp zijn. Waarom is Rotterdam CS zo’n succes? Omdat architect Jan van Benthem echt op zijn strepen is gaan staan en geen winkeltjes wilde in de hal. Met zijn vuist op tafel heeft hij gezegd dat er geen commercie in die entreehal zou komen. De NS wilde dat wel. Die winkels zijn daarna onder de sporen gekomen. Het gebaar naar de stad bleef zo overeind.”

Van Berkel: “Werk meer samen. Deel kennis. Technologische ontwikkeling is zo belangrijk. Als je daar niet in mee gaat, dan blijf je echt achter. De komende 10 tot 15 jaar verandert er zo veel. Als je afwacht haal je dat niet meer in. Kijk naar hoe technologie het bankwezen de laatste 15 jaar heeft veranderd. En dat gaat in de bouw ook gebeuren. We zouden ook veel meer kennis uit het buitenland moeten halen. Als ik in 30 landen kan bouwen, waarom kan een bouwer dat dan niet? Werk beter samen. Integrale samenwerking, noem ik dat.”

Waarom is dat toch zo moeilijk?
Van Berkel: “Aanbestedingspraktijken botsen met die wens om te innoveren. Alles is nu zo prijsgedreven. Innovatie speelt helemaal geen rol, en wordt bestraft. Innovatie is risico. Bij Arnhem Centraal stond de innovatie voorop, een nieuwe vorm aanbesteding heeft dit uiteindelijk ondersteund.”

In 2030 is een gebouw interactief en self learning

Raffles City, een ontwerp van Ben van Berkel in China

Kun je iets aan die aanbestedingspraktijken doen?
Schoorl: “Het gebeurt al. Je ziet hier en daar wel opdrachtgevers die zeggen: dit is de prijs. Kom maar met je oplossingen.”

Zie je die duurzaamheidscultus in alle 30 landen waar je bouwt?
Van Berkel: “Ja. Al zie je wel landen die vooroplopen. In Singapore zijn de duurzaamheidseisen heel hoog. Je moet daar ook groen meenemen in het hele gebouw. Op het balkon van elk gebouw moet je ruimte maken voor groenvoorzieningen. Watersystemen etc. Maar ook de eerste vijf lagen van een gebouw moeten als publieke ruimte worden vrijgehouden. De sociale gezondheid wordt daardoor beter.”

Hoe ziet de bouw er dan uit in 2030?
Van Berkel: “Ik hoop dat gebouwen dan veel gezonder zijn. Ze geven je het gevoel dat je buiten loopt. En niet in een muf gebouw met slechte lucht. Een gebouw dat interactief is en self learning. Een gebouw dat je naar huis stuurt als je te hard werkt. Een gebouw dat met je meedenkt. Gebouwen moeten veel meer human centric worden.”

Toch lijkt innovatie vooral gericht op utiliteitsbouw. Waar blijft de woningbouw?
Van Berkel: “Woningbouw heeft de afgelopen acht jaar veel klappen gehad. Is bijna verdwenen. Nu zie je het wel terugkomen, maar kijk naar de TU Delft waar woningbouw ook bijna is verdwenen. Het zou goed zijn als het weer terugkomt op de agenda van de opleidingen. Ze moeten daar weer gaan puzzelen op de vierkante meter. Daar kwamen vroeger geweldige dingen uit.”


Cv Ben van Berkel (60)
Ben van Berkel, Founder/ Principal Architect UNStudio, is vooral bekend van zijn Erasmusbrug in Rotterdam, maar werkt inmiddels in 30 landen. Hij is professor aan Harvard. Hij is de enige architect in de Taskforce die de Bouwagenda onder leiding van Bernard Wientjes opstelde. Van Berkel zegt: “Iedereen denkt altijd dat architecten alleen maar mooie gebouwen willen maken. Maar het is belangrijker dat het werkt en dat mensen er graag naar terugkomen. Het gaat niet alleen om mooi zijn. Een mooi gebouw alleen doet het niet. Mensen moeten er ook blij van worden.”

Cv Fred Schoorl (57)
Fred Schoorl is sinds 1 november 2010 directeur van de BNA. Hij was daarvoor directeur strategie bij Ymere. Schoorl: “Het is ouderwets om te spreken over architectuur aan de ene kant en de bouwers aan de andere kant. Je ziet nu het besef dat men elkaar nodig heeft. En dat er een ontzettende wederzijdse afhankelijkheid is. En die kan ook productief gemaakt worden.”

Taskforce Bouwagenda
De Taskforce Bouwagenda bestond uit vertegenwoordigers van de ‘gouden driehoek’ (overheid, markt en kennisinstellingen), aangevuld met ‘trekkers’ met verantwoordelijkheid voor deelmarkten (o.m. vastgoed, infra) en enkele thema’s (o.m. human capital). Naast voormalig werkgeversvoorman Bernard Wientjes bestond de Taskforce uit Gert-Jan Buitendijk (Directeur-Generaal Bestuur en Wonen van het Ministerie van BZK), Maxime Verhagen (voorzitter Bouwend Nederland), Elphi Nelissen (decaan faculteit Bouwkunde TU Eindhoven), de Amsterdamse wethouder Pieter Litjens, Albert Martinus (namens MKB Infra), architect Ben van Berkel (UNStudio / Kenzo Tange Chair Harvard), Koene Talsma (voormalig lid van de Raad van Bestuur van Dura Vermeer), Annemieke Nijhof (CEO ingenieursbureau Tauw), Claudia Reiner (vicevoorzitter Uneto-VNI), Rob van Wingerden (CEO van BAM) en Joanne Meyboom (directeur divisie Building Technologies Siemens).

Reageer op dit artikel