nieuws

Overblijfselen

bouwbreed

De Nederlandse grond zit vol sporen van hoe ons land vroeger was – en niet alleen onder de grond. Op luchtfoto�s kun je oude rivierbeddingen zien, te herkennen aan verkleuringen in de aarde, de wielen van vroegere dijkdoorbraken, de omtrekken van oude polders, of het tracé van een opgeheven spoorlijn. Het landschap vertelt een verhaal, […]

De Nederlandse grond zit vol sporen van hoe ons land vroeger was – en niet alleen onder de grond. Op luchtfoto�s kun je oude rivierbeddingen zien, te herkennen aan verkleuringen in de aarde, de wielen van vroegere dijkdoorbraken, de omtrekken van oude polders, of het tracé van een opgeheven spoorlijn. Het landschap vertelt een verhaal, maar we zien het vaak niet.

Zo zijn de namen van straten en buurten vaak losgeraakt van hun vroegere betekenis. Bij de Zeedijk in Amsterdam denkt iedereen aan drugs en overlast. Maar deze straat was ooit een zeedijk die in noodgevallen het onstuimige water van IJ en Zuiderzee moest keren. In het centrum van Amsterdam zijn nog talrijke overblijfselen van oude dijken, sluizen en dammen te vinden, bijvoorbeeld de Nieuwendijk, de Haarlemmerdijk en het Spui (ooit een sluis). Amsterdam is een lappendeken van tientallen eilandjes en poldergebiedjes, en dat is aan de structuur van de stad nog altijd duidelijk af te zien.

Minstens zo fascinerend als deze eeuwenoude structuren zijn recente beelden van �halve geschiedenis�: kloeke ingrepen in het landschap die nooit zijn afgemaakt. Bijvoorbeeld viaducten zonder aansluiting, een eenzame zandtalud tussen Delft en Rotterdam, een uitsparing in de wijk voor een trein die er nooit is gekomen. Op de een of andere manier spreken zulke gestrande projecten tot de verbeelding.

Ten noorden van Apeldoorn is over een afstand van ettelijke kilometers een brede geëgaliseerde strook herkenbaar: decennia geleden was men hier begonnen met de aanleg van een snelweg. Of neem het beruchte �Zand van Joop�, de zandvlakte ten westen van Amsterdam die rond 1970 ten tijde van Den Uyls ministerschap is opgespoten, maar waar zich nooit één bedrijf heeft gevestigd. De hypermoderne containerterminal Ceres, die al sinds 2001 ligt te wachten op de eerste container, is de volgende aflevering in deze merkwaardige soap. Een gemeenteraadslid heeft al voorgesteld de terminal de status te geven van industrieel monument. Het kunstenaarsdorp Ruigoord – op zichzelf ook alweer een interessant landschappelijk overblijfsel, namelijk een oud eiland in het IJ van voor de aanleg van het Noordzeekanaal – vormt een anachronistisch commentaar op deze grootstedelijke ambities.

Een soortgelijk verhaal vertelt het Kanaal Almelo-Nordhorn in Twente. Tegenwoordig is dit dichtgeslibte kanaal een prachtig in zichzelf gekeerd natuurmonument. Je kunt erlangs wandelen en fietsen, en je ondertussen verplaatsen in de gedachten van de initiatiefnemers. Zij wilden de Twentse textielindustrie opstoten in de vaart der volkeren en een snelle verbinding geven met het Duitse achterland. In 1884 ging de eerste spade de grond in, in 1904 was het kanaal klaar en toen was het al meteen achterhaald. De Twentse steden beschikten inmiddels over railverbindingen naar alle richtingen en voor de schepen van dat moment was de vaarweg alweer te ondiep. Het Apeldoorns Kanaal is net zo�n voorbeeld. Stille getuigen van hoe flitsend de ontwikkeling van industrie en mobiliteit is gegaan: veel en veel sneller dan de plannenmakers van destijds konden bevroeden. Voor de huidige generatie politici valt het te hopen dat de Betuwelijn niet in dit rijtje hoeft te worden opgenomen.

Zo zijn er veel overblijfselen in het landschap die nieuwsgierig maken naar het verhaal erachter. Wie vraagt zich bij een bezoek aan oude forten of bunkers niet af, wat zich daar heeft afgespeeld? Net zo probeert de bezoeker van kerkhof Vredenhof op Schiermonnikoog zich te verplaatsen in de vele scheepsrampen waarvan de grafstenen op dit kerkhof verslag doen. Niet voor niets is al een boekenplank vol geschreven over dit minuscule kerkhofje. Zulke tastbare geschiedenis zegt toch heel wat meer dan een rijtje duffe jaartallen?

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels