nieuws

Een pakkende metafoor

bouwbreed

Een pakkende metafoor

Sinds de moord op Pim Fortuyn kon je een tijdje niet meer achteloos een vergelijking maken met Mussolini. Je wist immers niet of er geen advocaat zou opstaan om je aan te klagen voor het zaaien van haat. Dat is nu gelukkig voorbij. Want ik moest onweerstaanbaar denken aan de Italiaanse dictator toen ik las dat een van de plannen voor de toekomstige Randstad het voorstel bevat om van de A13 een soort Champs Elysées te maken. Dit idee om van de snelweg een ‘stadsboulevard’ à la Champs Elysées te maken is afkomstig van Rem Koolhaas’ Office for Metropolitan architecture (OMA).

Het bevat onmiskenbaar een vleugje Mussoliniaanse retoriek. Mussolini verzon bijvoorbeeld om het afwachtende nietsdoen van het Italiaanse leger te verhullen de uitdrukking ‘gewapende vrede’. De graanoogst werd in zijn woorden een ‘slag om het graan’ waarmee hij zelfs aan het boerenbedrijf iets heldhaftigs meende te kunnen geven.

Het veranderde niets aan het werk van de boer, maar misschien verlichtte de grootspraak de arbeid. Dat lijkt me ook het mogelijke effect van de stadsboulevard in het plan van OMA. In de file sta je toch, maar dat is mogelijk minder vervelend op de Champs Elysées dan op de snelweg ter hoogte van Ypenburg. Dat iets een naam moet krijgen om te kunnen bestaan, is onweerlegbaar. Pas nadat je iets hebt benoemd, kun je het er over spreken. En als iets niet geheel op eigen kracht kan bestaan, is het heel voor de hand liggend om te steunen op iets anders. Zoals bijvoorbeeld op de Champs Elysées als je het over een anders dan gewone snelweg wilt hebben. Ik heb het plan van OMA niet gezien, dus ik weet niet of de vergelijking in dit geval terecht is of niet, maar in het algemeen zijn dit soort vergelijkingen dat helaas even weinig als de hoogdravende referentiebeelden waarmee ontwerpen van (landschaps­) architecten en stedenbouwer vaak vergezeld gaan. De soms wat overspannen makelaarstaal waarmee huizen aan de man en vrouw worden gebracht, lijdt trouwens aan eenzelfde euvel.

Het verschil tussen woord en werkelijk is daarbij simpelweg te groot om geloofwaardig te kunnen zijn. Dat het Groene Hart het Central Park zou zijn van de Randstad, wat wel wordt gezegd, is daar een voorbeeld van. Of, wat momenteel speelt in Amsterdam, dat een deelraadslid van Groen Links vindt dat de Czaar Peterbuurt, een armoedige rand van het centrum, het Quartier Latin van de hoofdstad moet worden (een titel waar de Pijp trouwens ook al aanspraak op blijkt te maken). Er schuilt een sneu minderwaardigheidsgevoel in deze benamingen, alsof ermee moet worden bewezen dat wij in Nederland heus niet hoeven onder te doen voor New York of Parijs. Maar los daarvan, het zijn ook nog eens gebrekkige vergelijkingen. Daarin was Mussolini beter. Je kunt veel van hem zeggen, maar niet dat het hem als ex­journalist ontbrak aan een gave des woords. Zijn benamingen zijn niet zomaar vergelijkingen, maar pakkende metaforen, die een eigen leven kunnen leiden.

Daar ontbreekt het in de Nederlandse voorbeelden meestal aan. Het woord Deltametropool heeft het wel, maar die moet uitgerekend opboksen tegen de ijzersterke beeldspraak Randstad, het allerbeste voorbeeld van een metafoor die in het Nederlandse collectieve bewustzijn werkelijkheid is geworden.

Je kunt van tevoren voorspellen dat zoiets nooit lukt met een Hollandse variant op Champs Elysees, Quartier Latin of Central Park. Want de zwakte van dit soort vergelijkingen is dat de nadruk niet wordt gelegd op de eigenheid van de projecten, maar op hun verwantschap met een beroemd origineel elders. Het zou daarom veel sterker zijn als van de Czaar Peterbuurt een echte Czaar Peterbuurt wordt gemaakt, en van de A13 een echte A13.

Hans Ibelings Architectuurcriticus

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels