nieuws

Stelling van Amsterdam nog intact

bouwbreed

Stelling van Amsterdam nog intact

Bezoekers van de Floriade zal het duizelen van de indrukken, zoveel valt er te zien. Temidden van al die moderne attracties zal de oer-Hollandse dijk, die van noord naar zuid door het terrein loopt, de doorsnee bezoeker niet opvallen.

Toch gaat het hier om een cultuurhistorisch monument. De geniedijk is onderdeel van de Stelling van Amsterdam, een wereldwijd erkend cultureel erfgoed. De Stelling was een militaire verdedigingslinie, die tot de Tweede Wereldoorlog dienst heeft gedaan. Door het land aan de buitenzijde van de linie enkele decimeters onder water te zetten moest de vijand worden tegengehouden. Vanuit de ruim veertig forten en batterijen kon vervolgens goed het ondergelopen gebied worden bewaakt: de enkele vijand die zich nog in een bootje waagde, was een gemakkelijk doelwit voor de soldaten achter de schietgaten van de robuuste bakstenen fortificaties. De Stelling van Amsterdam is nog grotendeels intact, maar leidt – ondanks krantenartikelen en belangstelling van wandelaars – een bestaan in de vergetelheid. Het grootste deel van de forten en batterijen is niet toegankelijk. De journalist Gerard van Westerloo die in opdracht van de provincie Noord-Holland een fietstocht langs de forten maakte, raakte gaandeweg steeds meer onder de indruk van het typische overgangskarakter van de Stelling: tussen de stad en het land, tussen bedrijvigheid en vergetelheid. ‘Hier hoort stad bij land. Hier hoort vooruitgang bij stilstand. Zo kalm, zo mooi, zo stil in het zicht van een helse metropool: een wonder is het.’ De provincie Noord-Holland is inmiddels koortsachtig aan het nadenken hoe de stelling planologisch een grotere rol kan spelen. Het idee is deze groene ring rondom Amsterdam een nadrukkelijker accent te geven, als tegenwicht tegen de oprukkende verstedelijking. De Stelling vormt immers een landschapselement met een krachtige historische identiteit: juist iets waar men in woon- en werkgebieden naar op zoek is. Wonen en werken moet ook architectuur aansluiten bij die omgevingsidentiteit, of daar zelfs een extra accent aan meegeven. Op veel plekken in Nederland zijn daar inmiddels voorbeelden van, vaak ook in combinatie met de beleving van water: vuurtorens die worden omgebouwd tot woningen, of zelfs nieuw gebouwd met een woonbestemming. Pakhuizen aan het water die worden verbouwd tot appartementen. Oude fabrieken of gemalen die dankzij de erin gerealiseerde woningen behouden kunnen blijven als landschapselementen. In de rijksnota Belvédère wordt een lans gebroken voor deze vormen van cultuurhistorisch bouwen. Ook de Stelling van Amsterdam is op te waarderen door een combinatie te leggen met woningbouw. Zoiets krachtigs in het landschap nodigt uit er iets tegenaan te zetten en zo te worden versterkt in de aanwezigheid.. De bestaande fortificaties kunnen worden aangevuld met ‘woonforten’: fortachtige wooncomplexen voor het wat luxere wonen. Die manier van bouwen is immers terug van weggeweest. Veelgevraagde architecten als Rob Krier en Sjoerd Soeters trachten in hun ontwerpen de beslotenheid, knusheid en compactheid van de middeleeuwste ommuurde stad op te roepen. Soeters deed dat op het Amsterdamse Java-eiland, met zijn hoge stenen wanden aan de waterkant. Krier is de ontwerper van bijvoorbeeld het trendy woongebouw Meander in Amsterdam, dat een fortachtige indruk maakt. Woningzoekers blijken dol op dit soort bouwsels, die temidden van alle onveiligheid van het moderne leven een suggestie van beslotenheid geven. Zoals dat altijd geldt voor monumenten, is ook het behoud van de Stelling van Amsterdam pas verzekerd als het een extra of nieuwe bestemming krijgt als museum of zoals nu als element op het Floriadeterrein. Ook de aanvulling met ‘woonforten’ kan de Stelling een completer aanzien geven. Op veel plekken zijn gebouwen als fortwachterswoningen of magazijnen gesloopt. Mits op een historiserende manier wordt gebouwd, kan de Stelling van Amsterdam door aanvullende woningbouw worden opgewaardeerd en meer onder de aandacht gebracht, zonder het unieke historische karakter aan te tasten.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels