nieuws

Alles over Amsterdam

bouwbreed Premium

Jarenlang verzorgde J.H. Kruizinga de succesvolle rubriek Merkwaardige Gebouwen in deze krant. De laatste jaren had de publicist zijn handen vol aan een uniek boekwerk: ‘Het XYZ van Amsterdam’, de eerste geillustreerde stadsencyclopedie in Nederland. Een naslagwerk met wederom een hoog merkwaardigheidsgehalte.

Regelmatig kwamen er op onze redactie telefoontjes binnen met de vraag of de Merkwaardige Gebouwen-artikelen niet in boekvorm te verkrijgen zijn. Met ‘Het XYZ van Amsterdam’ komt Jaap Kruizinga gedeeltelijk aan de wens van de lezers tegemoet. De (ontstaans)geschiedenis van de Amsterdamse gebouwen, straten, pleinen, sluizen, bruggen of tunnels wordt hierin kort en bondig beschreven, voorzien van namen van ontwerpers, kostenplaatjes en data van een eerste paal, hoogste punt of oplevering.

De twee 5 centimeter dikke boekwerken bevatten daarnaast een keur van mensen, objecten, instellingen en overige verschijnselen die iets met de hoofdstad van doen hebben. Al bladerend door de alfabetische encyclopedie met rode omslag vond ik dat ook deze Kruizinga-publikatie een hoog merkwaardigheidsgehalte heeft. Alleen al de vele bijnamen die in de hoofdstad circuleren!

Onder het betreffende lemma vond ik hiervoor een verklaring. “Bijnamen in Amsterdam zijn legio, want de Amsterdammer is zeer vindingrijk in het creeren van namen voor gebouwen, standbeelden en vervoermiddelen.” Een greep: tramlijn 7 ging door het leven als de ‘Zenuw’, de Koningskerk in Watergraafsmeer staat bekend als de melkfabriek, het kantoorgebouw Rivierstaete aan de Amsteldijk heet in de volksmond Apenrots of Bruidstaart, Tuindorp Buiksloot werd het Blauwe Zand genoemd vanwege de blauwachtige kleur die de grond waarop dit tuindorp is gebouwd aanvankelijk had, de IJ-tunnel heette de ‘Vinger van Jansen’ en het Van Tuyll-monument in het Olympisch Stadion werd kortweg Jan met de Handjes.

Ook de hoofdstedelingen zelf schijnen een scala aan bijnamen te hebben. Ik ontdekte er maar een (Amsterdamse Koeketer). De herkomst van staatnamen als Gebed zonder End, Servetsteeg, Dubbeltjesstraat (de ‘Bouwmaatschappij tot verkrijging van eigen woningen’ wilde met een wekelijkse bijdrage van 10 cent dit doel verwezenlijken); het staat er allemaal in.

Dat Kruizinga met zijn magnum opus in een behoefte voorziet blijkt ook uit de verkoopcijfers. Uitgever Roland van Tulder van Amsterdam Publishers onder wiens hoofdredactie ‘Het XYZ van Amsterdam’ tot stand kwam: “De belangstelling is groot. De eerste oplage bedroeg ruim 3000 exemplaren. Ik verwacht nog dit jaar een herdruk, met wellicht in de toekomst een paperback-editie.”

De eerste stadsencyclopedie in ons land is een herziening van het ‘Amsterdam van A tot Z’, waarmee de bijna 83-jarige Kruizinga zo’n dertig jaar geleden de basis legde voor dit omvangrijke boekwerk. Met behulp van een handvol redacteuren leidde de gezamenlijke inspanning tot een produktie van formaat. ‘Het XYZ van Amsterdam’ is niet alleen dubbel zo dik – de wederwaardigheden over de hoofdstad zijn verdeeld over 1300 bladzijden en 5000 trefwoorden – maar ook rijkelijk voorzien van zwart-wit illustraties. Hieronder sfeervolle foto’s van het Amsterdam van gisteren door B.F. Eilers (1878-1951), “fotograaf van het stadsbeeld”.

Bij de literatuurverwijzing stuit men regelmatig op andere publikaties van Kruizinga. De oud-onderwijzer schreef ruim dertig boeken, waaronder het veel geciteerde ‘Amsterdam, stad der duizend bruggen’ uit 1973, waarvoor hij de ANWB-prijs ontving. Voor zijn inspanningen aangaande het Amsterdamse kreeg hij twee jaar later de Gouden Speld van de stad Amsterdam.

Na het verschijnen van de voorloper in 1966 heeft Kruizinga de bestaande gegevens aan de hand van door hem vergaarde knipsels handgeschreven bijgewerkt. Met het up to date brengen deden trefwoorden als doggynette, grachtenloop, liftcentrale of Bijlmerramp hun intrede. Uit het Amsterdamse straatbeeld verdwenen onder andere kattenkroegen (melkinrichtingen waarin de vorige eeuw chocolademelk of cacao werd gedronken), insteekkamers, pijnappelwoningen, huiszittenhuizen (oudste vorm van steunverlening aan armen), krullen (de populaire benaming voor een Amsterdams urinoir) en de Ajax-paal, de rood-witte straatlantaarn die ooit in de Van Baerlestraat stond maar vanwege het grote aantal aanrijdingen met vluchtheuvel en al het veld moest ruimen.

Dat naast betrouwbaarheid ook de actualiteit bij dit naslagwerk hoog in het vaandel stond blijkt wel uit de vermelding van recente ontwikkelingen aangaande lopende bouwpoen als de Amsterdam Arena of de Piet Heintunnel. Ook de laatste plannen voor monumenten als de Beurs van Berlage of het Olympisch Stadion zijn er al in opgenomen.

Het ABC van Amsterdam is verkrijgbaar bij alle boekhandels in Amsterdam (inclusief Bijenkorf, V en D’s, AKO’s en Bruna’s). Prijs: f. 95 per deel. Geinteresseerden buiten Amsterdam ke voor inlichtingen/bestellingen bellen naar Amsterdam Publishers, tel: 020-6420847.

Reageer op dit artikel