nieuws

Magie van Disney nog niet uitgewerkt

bouwbreed

Het gerucht ging dat er in de studio een muizenplaag heerste. De tekenaars stimuleerden dat door de knaagdieren kruimels toe te werpen. Zo kwam Walt Disney op die muis. Zijn vrouw Lilian noemde hem Mickey.

Met Mickey Mouse (1928) is voor Disney veel begonnen. Het einde is nog niet in zicht. De Leeuwekoning, de meest recente tekenfilm van het concern, was een kassucces. De machinerie die merchandising heet, loopt zich warm om de opvolger te begroeten. Pocahontas wordt dit najaar uitgebracht. Het verhaal van een Indiaans meisje met lange benen. In het spoor van de film kan een opleving van de interesse voor Indianen worden verwacht. De magie van Disney is kennelijk nog niet uitgewerkt.

De Magie van Disney is de naam van de onlangs geopende tentoonstelling in het Noordbrabants Museum te Den Bosch. Meer dan driehonderd originele werken uit de Disney-studio’s, waaronder potlood- en waterverfschetsen en met de hand ingekleurde cels (tekeningen op celluloid) vormen de kern van de tentoonstelling.

Nagenoeg iedereen heeft de films gezien. “Je eerste film is meestal een Disney-film”, zegt Graham Parker, die geldt als een Disney-kenner en -verzamelaar. “Op die manier is de tentoonstelling een stukje van je eigen geschiedenis.” Als verzamelaar geniet hij het gezelschap van regisseur Steven Spielberg en van actrice Whoopy Goldberg.

Een van de belangrijkste verzamelaars was John Basmajian. Hij werkte een aantal jaren bij Disney en was zo vrij de vellen na voltooiing van een film mee naar huis te nemen. Op die manier verwierf hij een collectie van 3000 tekeningen. Dat had niet de instemming van het concern, dat hem daarvoor tot in de rechtszaal vervolgde. Normaal werden de vellen voor een nieuwe film schoongemaakt.

Die zuinigheid betekende dus vernietiging van menig kunstwerkje. Tegenwoordig stelt Disney een deel van de productie beschikbaar voor een jaarlijkse veiling bij Sotheby. Rick Vercauteren, mede-samensteller van de expositie, heeft ruim ke putten uit de collectie van Basmajian.

De cels waren het basismateriaal voor de beroemde tekenfilms. In de Verenigde Staten zijn het geliefde verzamelobjecten voor musea en particulieren. In de Verenigde Staten wordt het werk van Disney al jaren serieus genomen. Kunst met een grote K. In 1939 kocht het Metropolitan Museum in New York de cels die waren gemaakt voor de avondvullende tekenfilm Fantasia.

De originele tekeningen zijn gewilde objecten. Creativiteit en gevoel voor commercie gingen bij Disney hand in hand. In Amerika zijn ze daar niet vies van. In Europa lag dat lang anders. Voor het eerst zijn de cels in Nederland te zien. “De tentoonstellingen in Rome en Florence hadden een sterk commerciele opzet”, herinnert Parker zich. “Een echt museum, daar hoort dit artwork toch thuis.”

Het tekenwerk moet een moderne vorm van slavernij zijn geweest. “De artiest was de unsong hero”, probeert Parker. Twaalf tot 24 beeldjes per seconde, elke film bestaat uit honderdduizenden tekeningen. Wie de sleutelscenes mocht tekenen kreeg naam, de meerderheid was er voor het productiewerk. Als gevolg van een staking trok ‘Oom Walt’, die zijn tekenaars naar prestatie betaalde, zich in de oorlog even terug naar Zuid-Amerika. Het was niet meer dan een incident in een spectaculair succesverhaal.

Met zijn medewerkers schiep Disney letterlijk een cultuur voor de massa. Het wordt gezien als Amerikaanse cultuur. Maar de bronnen van Disney (1901-1966), die het maar niks vond dat Donald Duck, die nogal op Disneys humeurige vader leek, de vriendelijke Mickey in populariteit overvleugelde, kwamen uit Europa. Zijn voorouders stamden uit Spanje. Via Ierland en Canada belandden de Disneys in de Verenigde Staten.

De gebroeders Grimm en de Franse schrijver Charles Perrault leverden de verhalen op grond waarvan in Californie klassiekers als Sneeuwwitje, Assepoester en de Schone Slaapster werden gecreeerd. Verder gebruikte Disney uit de Engelse literatuur Alice in Wonderland, Winnie de Poeh en Peter Pan. In De Speurneuzen passeert Rechter Tie, de detective van de Nederlander Robert van Gulik.

De Europese orientatie is ook terug te vinden in de muziek. Bach, Van Beethoven en Paul Dukas waren Disneys favorieten. De lijn is voortgezet. De muziek van De Leeuwekoning is gemaakt door Elton John, Tim Rice en Hans Zimmer, drie Europeanen.

Zonder Disney zelf ging er in de jaren zestig en zeventig veel mis. “Laten we niet vergeten dat uit de tekenfilms onze erfenis komt”, riep Roy Disney jr. uit toen het concern na de dood van zijn grootvader Walt een zwalkende koers volgde en alles wat Disney aanraakte in een misser eindigde. In de jaren zeventig stevende het bedrijf zelfs op bankroet af. De ommekeer voltrok zich elf jaar geleden toen Jeffrey Katzenberg de nieuwe studiobaas van het concern werd.

Over De Leeuwekoning had de Disney-top toch zo zijn twijfels. “Als deze film vijftig miljoen dollar opbrengt, ben ik tevreden”, zei Katzenberg voor het uitkomen van de tekenfilm. Vanzelfsprekend is dat bedrag klein voor een onderneming die per jaar mijarden dollars omzet. De winst uit De Leeuwekoning bedraagt momenteel ongeveer het twintigvoudige van de prognose.

Met de expositie wil het Noordbrabants Museum jonge klanten werven. Directeur Margiet van Boven sprak van museale training. Uit onderzoek is gebleken dat jongeren (tot 25 jaar) niet meer dan 15 procent van het museumpubliek vormen. Alle bezoekers tot achttien jaar ontvangen een gratis toegangsbewijs, waarmee ze het museum na sluiting van de Disney-tentoonstelling op 3 september nog eens ke bezoeken.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels