nieuws

Chassetheater: Duizelingwekkend experiment

bouwbreed

Het werk van Hertzberger is veelvuldig besproken in deze kolommen. En nu weer: het Chassetheater. Want het is een sleutelwerk van een belangrijk architect. Een experiment, helaas met twijfelachtige uitkomst.

De vele aandacht voor Hertzberger is niet overdreven, want hij is al jaren een van Nederlands belangrijkste architecten. Vroeger vanwege zijn ‘lessen’, tegenwoordig door zijn vele werk. Winnende prijsvraagontwerpen en poen in alle soorten en maten. En ze vertonen de laatste vijf jaar een spectaculaire, onvoorspelbare ontwikkeling. Binnenkort gaat zijn Chassetheater in Breda officieel open. Een omvangrijk complex met drie zalen en een filmhuis, dat binnen die ontwikkeling een belangrijke plaats inneemt. Hertzberger heeft er nieuwe architectonische ideeen in uitgeprobeerd. Het resultaat is duizelingwekkend – maar niet overal in de positieve zin van het woord.

In januari vroeg Wim van Heuvel zich in deze krant enigszins wanhopig af: “Waar liggen Hertzbergers prioriteiten?” De 63-jarige architect had vroeger een duidelijk verhaal dat hij kon staven met beelden uit eigen en andermans werk. Nu ziet zijn werk er totaal anders uit en is het maar de vraag wat voor verhaal achter het werk zit, wat de beelden betekenen. Waar is Hertzberger op uit?

Nieuwe thema’s

In zijn eigen toelichting op het Chassetheater vallen twee thema’s op: enerzijds dat hij als architect steeds minder greep op wisselvalligheden in het bouwproces heeft, anderzijds dat de technische mogelijkheden die hem ten dienste staan nog nimmer zo groot zijn geweest. Al hangen deze thema’s samen met het huidige tijdsgewricht, het is Hertzbergers eigen keuze om zich op deze aspecten te fixeren.

In zijn vroeger werk speelden die thema’s niet zo’n uitgesproken rol. Als Hertzberger zich met onvoorspelbaarheid en wisselvalligheid bezighield betrof dat het gebruik van zijn gebouwen, niet het bouwproces. En al was in de techniek en detaillering altijd een heel eigen handschrift te herkennen, ze bleven ondergeschikt aan vooropgezette bedoelingen omtrent het gebruik; nu daarentegen zijn het verlokkingen op zich. “Er kan heel veel”, verlustigt Hertzberger zich, “en dat wil ik exploreren.”

In het Chassetheater staan de kolommen nog netjes op rij. “Maar”, legt Hertzberger uit, “dat hoeft helemaal niet. Je kunt ze ook willekeurig bij elkaar zetten, want al het rekenwerk daarvoor doet de computer nu in een handomdraai. Dat ga ik dus ook nog eens doen.” Hij overweegt hardop: “Dan kun je je afvragen dat je toch niet alles hoeft te doen wat kan. Inderdaad. Maar je moet je ook niet opsluiten in een paar bekende formules en rationalisaties.” Om te concluderen: “Dit is een heel bijzondere periode in de architectuur.” Het lijdt geen twijfel dat hij het dan net zozeer heeft over de veranderingen in de architectuur in het algemeen als over zijn eigen carriere. Die wisselwerking is sterk, omdat hij als dekaan van het Berlage Instituut de afgelopen jaren in direct contact heeft gestaan met de belangrijkste architecten.

Motorkap en marge

Het opvallendste aan het Chassetheater zijn niet de zalen (waarover ik in dit korte bestek ook niet wil uitweiden) maar is het golvende dak, dat “als een motorkap” is gedrapeerd over de diverse onderdelen. Dat laat alle vrijheid om daaronder wisselvalligheden op te vangen. Hertzberger heeft alle toneelfaciliteiten bij elkaar geschoven, de resterende marge is foyer.

Voor deze strategie is Hertzberger schatplichtig aan Rem Koolhaas. Vergelijk hoe hij in Lille alle congres- en expofaciliteiten heeft ondergebracht in een volume. Koolhaas is echter consequenter, en laat de wisselvalligheden een rol spelen tot en met de materialisering en detaillering, op het grove en onacceptabele af. Hoewel Hertzberger over zijn eigen werk ironisch concludeert “er zijn geen details, Rem kan tevreden zijn”, durfde hij duidelijk niet zover te gaan. Het stikt juist van de details.

Het idee van de foyer als vormeloze marge is interessant. Voor de zalen op de stoep zitten, zoiets. Daar hoort in de vormgeving improvisatie bij. Maar zover heeft Hertzberger de lijn niet durven doortrekken. Alsof hij halverwege ineens van idee veranderde, heeft hij sommige delen grof uitgewerkt, andere verfijnd. Dat maakt duizelig.

Nog erger is dat hij besloot om zowel de vloer als de kolommen in de foyer een fikse kleur te geven “om de amorfe ruimte bij elkaar te houden”. Het oranje-rood spat je tegemoet. Behalve dat hij niet had moeten proberen het vormeloze vorm te geven, vervloeien op sommige plaatsen de rode kolommen en vloer tot een brij. Dan sta je toch even te tollen op je benen.

Spannende overgang

Hertzberger heeft de sprong in het diepe nog niet helemaal aangedurfd. Het vormeloze van de marge en van willekeurige onderdelen heeft hij toch willen vangen in vormen. Dat conflict is voelbaar in het Chassetheater.

Daarbij komt dat het voor het eerst is dat Hertzberger zo uitgesproken kleur gebruikt. Ook dat is hem niet vlot afgegaan. Met deze feilen van vernieuwingen die niet goed uit de verf komen, is het Chassetheater typisch een overgangswerk. Een experiment, op het scherp van de snede. En daardoor interessanter dan brave architectuur van ontwerpers die niet buiten platgetreden paden durven. Over de kwaliteiten van het Bredase theatercomplex is nog heel wat te discussieren. Nog lange tijd zal het bij elk bezoek nieuwe perspectieven bieden. Dat is de waarde van het experiment, al is het duizelingwekkend.

Blik vanaf de hoofdingang de foyer in. Op de verdieping rechts het ronde filmhuis, met daarachter nog net zichtbaar de oude zijgevel van de Kloosterkazerne die in de foyer is ingebouwd. Het rood van de kolommen vervloeit op duizelingwekkende manier met het rood van het vloerkleed.

Sybolt Voeten

De plattegrond van de begane grond toont hoe de foyer een amorfe marge naast de zalen. Herkenbaar zijn onder andere de grote zaal (1) en middenzaal (2); daartussen het laad- en losgebied (12), de toiletten (10) en garderobe (8). Bij de hoofdingang (6) zijn de kassa’s (7), brasserie (9) en de aangrenzende Kloosterkazerne (14).

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels