nieuws

Ben Merkelbach: architect en stadsbouwmeester

bouwbreed Premium

Bij de Arcam Galerie op het Waterlooplein is tot 3 december een expositie gewijd aan Ben Merkelbach, architect en stadsbouwmeester in de hoofdstad. De actualiteit ontleent de expositie aan de kwaliteit van de stad die stadsarchitecten stedebouwkundig en architectonisch ke bevorderen.

Ben Merkelbach (1901-1961) was van 1956 tot aan zijn overlijden stadsbouwmeester in de hoofdstad. Zijn werk als architect was consequent in ontwikkeling en opzet. Maar in de architectenwereld stond hij vooral bekend als ‘baanbrekend onderhandelaar’, zoals Rein Blijstra hem in een vroegere monografie schetste. Dat onderhandelen kon zowel gebeuren met opdrachtgevers en aannemers als met collega’s. Inleidend wordt dan ook opgemerkt dat Merkelbach bijna meer organisator dat vormgever is geweest.

Nieuwe Bouwen

Helemaal terecht lijkt dat niet, maar binnen de groeperingen van het Nieuwe Bouwen nam hij zo’n belangrijke positie in, dat de invloed daarvan eigenlijk nog onvoldoende bestudeerd is.

Zo waren het Merkelbach en Karsten die in 1933 hun kans grepen om in de wijk Landlust de voorgeschreven gesloten bouwblokken in te wisselen voor een stedebouwkundige opzet met stroken-bouw. Binnen de internationale congressen voor het Nieuwe Bouwen was dat een heel belangrijke ontwikkeling, met het beter op de zon situeren van woningen en een meer ruimtelijke stedebouw. Beide architecten hebben er ook woningbouw ontworpen die in strokenbouw werd uitgevoerd.

Al vroeg na de bevrijding zagen Merkelbach en Stam kans in de wijk Frankendaal de blokken anders te situeren dan in veel studieplannen tot dan het geval was. Zij ontwikkelden de strokenbouw tot blokjes woningen rond groene binnenterreinen, waarvoor Aldo van Eyck de kinderspeelplaatsen ontwierp. Het vormde een interessant experiment dat in verschillende vormen in de Nederlandse stedebouw terugkeerde.

Wanneer er problemen rezen, was Merkelbach degene die daar voor in de bres sprong en oplossingen wist te bereiken die ieder het gevoel gaven dat men op de goede weg was.

Stadsbouwmeester

Die specifieke onderhandelingskwaliteit, die gepaard ging met veel vakkennis, maakte hem uitermate geschikt voor de functie van stadsbouwmeester. Het is vooral deze kwaliteit die in het boekje overtuigend naar voren komt, en een pleidooi lijkt voor het aanstellen van stadsarchitecten bij wat grotere gemeenten. De eisen die de functie stelt worden echter ook duidelijk. Niet alleen de onderhandelingen moeten effectief zijn, ze moeten ook ingegeven worden door een brede kennis van verschillende vakgebieden en hardnekkigheid om een gesteld doel te willen bereiken.

Maar naast de ambtelijke diensten zijn het ook de politici die zeer gebaat zijn bij de aanstelling van een mondige stadsarchitect. Zijn beleid kan bovendien de vaak periodiek wijzigende bestuurlijke opvattingen stroomlijnen. Het is in die zin opmerkelijk dat we in ons land niet meer dan een hand vol van deze functionarissen hebben.

Maar het boekje maakt ook duidelijk, dat collega’s eigenlijk wat verbaasd waren dat een zo vooraanstaand Nederlands architect in 1956 deze ambtelijke functie aanvaardde, daarbij consequent afstand doende van zijn particuliere praktijk. Daarom is het boekje niet alleen interessant voor hen die in de recente bouwkunst zijn geinteresseerd, maar vooral voor politici die de waarde van de functie bij goede invulling nog onderschatten. In feite geldt dat ook ten aanzien van de volgende ambtelijke functie, de rijksbouwmeester, nu die functie binnenkort ook vacant komt. De vraag wordt dan opgeworpen, of je parttimers voor enkele jaren zoekt of het aandurft de juiste man te kiezen voor een langere termijn om continuiteit te garanderen. Die persoon moet dan bereid zijn zich helemaal aan die functie te wijden. Een voorbeeld daarvan vormt overigens ook de gemeente Den Haag, waar de belangrijke invloed van parttime-voorzitter van de welstand na het overlijden van Theo Bosch nog niet is ingevuld.

Het boekje laat zich los van de tentoonstelling uitstekend lezen en doet Ben Merkelbach recht als stadsbouwmeester, maar ook als ontwerper.

‘Ben Merkelbach – architect en stadsbouwmeester’ onder redactie van Maarten Kloos e.a. Uitgave: Architectura en Natura Pers, Amsterdam 1994. Formaat: 22 x 22 cm, 80 blz. ISBN: 90 71570 46 0. Prijs: (ingenaaid) – 29,50.

Reageer op dit artikel