nieuws

Het duizendvoudige gebruik van bakeliet

bouwbreed

In musea staan ook voorwerpen die nog steeds te koop zijn. Wie de expositie ‘Bakeliet ontworpen’ in De Beyerd te Breda ziet, hoeft niet eens ver te zoeken. In een tweedehands winkeltje schuin tegenover het kleine museum liggen tal van bakelieten voorwerpen in de etalage die ook aan de overkant achter glas (hadden ke) liggen. “Stom toeval” , antwoordt de verkoopster als ik vraag of ze haar winkel speciaal met het oog op deze tentoonstelling heeft ingericht.

In het leven van Leo Baekeland (1863-1944), de ontdekker van bakeliet, is weinig aan het toeval overgelaten. Zijn moeder zag bijtijds in dat hij meer kon dan zijn vader in het schoenmakersvak op te volgen en stimuleerde hem om door te leren. Baekeland bekwaamde zich in de technische chemie en door een beurs kon hij zich op de natuurwetenschappen richten. Na eerst het fotografisch papier te hebben ontdekt, een uitvinding die hij later aan Kodak overdeed, hield de Belg zich bezig met het samenstellen van kunstharsen. Zijn bevindingen op dit gebied leidden uiteindelijk in 1907 tot het produkt dat hem wereldberoemd en rijk zou maken:bakeliet.

Het eerste plastic bood met name uitkomst voor de elektrische industrie. Het nieuwe produkt was niet alleen duurzaam, maar in tegenstelling tot de in die tijd gebruikte materialen (hout, porselein, messing, micaniet) ook veel goedkoper. Bakeliet maakte de massaproduktie van gebruiksvoorwerpen mogelijk en al gauw werden de produkten, onder andere door hun lage prijzen, als ‘wegwerpartikelen’

bestempeld. Het materiaal was daarnaast sterk en door zijn hitte-, vocht- en zuurbestendigheid voor veel doeleinden geschikt.

Baekeland zelf omschreef zijn uitvinding niet voor niets als ‘the material of a thousand uses’. In het zich op loopafstand van station Breda bevindende museum zijn dan ook veel verschillende gebruiksvoorwerpen te zien. De objecten zijn afkomstig uit de particuliere bakelietcollectie Becht, die in 1981 al eens in het Rotterdamse museum Boymansvan Beuningen was te bezichtigen. Het vormgevingsaspect was een belangrijk criteria bij de selectie van de ruim 1200 artikelen. De namen van de ontwerpers wier werk nu wordt tentoongesteld ontbreken helaas. In tegenstelling tot nu was het toen niet gebruikelijk om onder eigen naam te opereren.

Maar of het nu asbakken, lampen, scheerapparaten, thermoskannen, stofzuigers of telefoontoestellen betreft, alle tentoongestelde artikelen zijn even ‘swoopy’; rond, glad en lopen wat vorm betreft mooi in elkaar over. Zoals de grote ronde luidsprekers, die door Philips werden geproduceerd.

Onze Nederlandse trots op dat gebied had een eigen bakelietfabriek, Philite genaamd. De in 1989 overleden filmer Joris Ivens maakte begin jaren dertig in opdracht van het Eindhovense bedrijf een documentaire over de produktie en toepassing van bakeliet. De twintig minuten durende stomme film is te zien in een piepklein hokje met vier zitplaatsen. Het tijdsdocument toont de verschillende stadia die moeten worden doorlopen om te komen tot het eindprodukt; een radio. Ook de arbeiders, al dan niet achter de lopende band, zijn mooi in beeld gebracht; vuile, bezwete gezichten, buizenblazers wiens opgeblazen wangen doen denken aan de onlangs overleden trompettist Gillespie. Overigens werden op een gegeven moment de radiotoestellen van deuren voorzien. Hiervan verscheen later een tv-versie:’een Bush’ uit 1949. Philite sloot uiteindelijk in de jaren zeventig zijn deuren. De film-, geluids- en beeldap paratuur weet, hoewel ze niet oververtegenwoordigd is, een stempel op de tentoonstelling te drukken. Zo is ook de Kodak Brownie 127 aanwezig. Tegenwoordig moet voor dit ‘collectors item’ flink wat geld worden neergeteld. En dan te bedenken dat een ander gewild toestel, de Hawkette no. 2, eveneens van Kodak, ooit gratis werd verstrekt bij aankoop van sigaretten of chocolaatjes.

‘Bakeliet Ontworpen’ is nog tot maart te zien in:De Beyerd; Boschstraat 22Breda Geopend:di t/m vrijdag: 10-17 uur za en zondag: 13-17 uur ma en 20 t/m 23 feb gesloten Toegang:f.3. Gids: f.7,50.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels