nieuws

Duurzame architectuur bij een voldoende hoog budget

bouwbreed

Zowel bij het Haagse stadhuis, als in mindere mate bij het Museum fur Kunsthandwerk in Frankfurt, werden de ontwerpen van de Amerikaanse architect Richard Meier gefrustreerd door te lage budgetten. De op het gebied van specifieke verwarminginstallaties werkzame firma Max Weishaupt gaf Richard Meier & Partners in New York onbekrompen een directe opdracht voor het ontwerp van een representatief ontvangsgebouw bij het bedrijfscomplex in Schwendi. Architectuurkritiek Wim van Heuvel De verschijning van een royaal uitgegeven monografie van de Zwitserse architect/publicist Werner Blaser, bij het Birkhauser Verlag in Bazel, vormde aanleiding om tijdens een architectuurtoeristische trip Schwenli aan te doen. Het boek toont verleidelijke foto’s van het ontvangstgebouw dat Richard Meier voor Max Weishaupt GmbH ontwierp.

Bouwopgave Gemakshalve noem ik het een ontvangstgebouw, al zou men het ook een facilitair centrum ke noemen. Opdrachtgever Max Weishaupt fabriceert onder meer gas- en oliebranders en compacte verwarmingsapparatuur voor specifieke bouwopgaven. Het bedrijf toonde zich al vroeg in haar produktie designbewust, zodat ontwerpers van de Hochschule fur Gestaltung al in de jaren zestig branders ontwierpen die nu in museumcollecties zijn opgenomen.

De firmadirectie beschikt daarnaast over een opvallend fraaie collectie moderne kunst, waarvan bijvoorbeeld een portret van de stichter door niemand minder dan Andy Warhol is gemaakt. Het vormt een onderdeel van een kunstcollectie met ondermeer werk van Josef Albers, Mark Rothko, Donald Judd, George Rickey, Richard Lohse en Frank Stella.

In het programma van eisen werd een expositieruimte voor fabrieksprodukten gevraagd, met daarnaast gelegenheid om ook een deel van de kunstcollectie op representatieve wijze te exposeren. Daarnaast was accommodatie nodig om mensen uit de buitendienst of van installatiebedrijven specifieke kennis van de Weishaupt-apparatuur bij te brengen, deels in ruimten met praktijkopstellingen van verwarmingsketels. Naast een bescheiden auditorium werd een compleet bedrijfsrestaurant gevraagd voor zo’n vijfhonderd personen. Personeel kan hier dagelijks complete warme maaltijden gebruiken.

Het uiteindelijke budget bedroeg f. 35 miljoen.

Vrijheid in het groen Schwendi is een landelijke gemeente, zeg maar dorp, op betrekkelijk korte afstand van Ulm. Het ligt in een prachtig landschap met veel bossages in de directe omgeving van het fabrieksterrein. Ordentelijke bedrijfshallen en een keurig kantoorgebouw liggen terzijde van de weg tegenover een immens parkeerterrein in het groen. Naast de hoofdingang is op een driehoekig bouwterrein de nieuwbouw van Meier gesitueerd, met daarnaast een door hoog groen omgeven woning van de directeur met verleidelijke sculpturen in de tuin. Direct achter Meiers gebouw ligt een gazon met daar omheen een bedieningsweg, geasfalteerd en met lantaarnpalen die door Meier werden geselecteerd.

Deze onbelangrijke details worden gesignaleerd om de sfeer te schetsen waarin de opdracht tot stand kwam. Bepaald geen budgettair neutrale Haagse minimumbudgetten en ruimte om de architectonische kwaliteit zowel in de vrijheid van een specifiek ontwikkeld bouwvolume onder te brengen als een materiaalkeuze die daar op aansluit en op de filosofie van de opdrachtgever.

Dan hebben we het niet alleen over de prachtige expositie van beeldende kunst, maar ook over een sociaal gebeuren als het gebruik van maaltijden in een bijna perfecte architectuur. Het geeft een culturele dimensie aan het zakendoen en bedrijfsvoeren die herinneringen oproept aan de Tomadofabrieken van Maaskant in Etten/Leur of de Van Nellefabriek in Rotterdam van Brinkman en Van der Vlugt.

Twee vleugels In feite zijn de gevraagde ruimten in twee vleugels ondergebracht. Terzijde van de hoofdentree ligt zeg maar het expositiegebouw, met beneden ketels en branders.

Men treft er al enkele kunstwerken tussen aan, die op de verdieping verder in een bijna museaal klimaat zijn opgehangen. Het auditorium met een hoogte van twee bouwlagen is in het bouwvolume opgenomen met een karakteristiek gebogen gevel die bijna terloops de terreingrens -op zo’n twintig meter afstand- volgt.

In feite ligt de tweede grotere vleugel er achter, gescheiden door een gazon. Nadrukkelijk aanwezig is een halfrond uitgebouwd restaurant met daarnaast verschillende ruimten voor keukenaccommodatie, werkbijeenkomsten en instructie voor technici.

Beide vleugels zijn onderling verbonden door een overbodige galerij op begane grond en verdieping. Het is mede door de realisering in gewapend beton en de bekleding daarvan met witte metaalplaten, een wat zwaar vormgegeven constructie die in feite niet elegant genoeg is voor de beide bouwdelen. Soms lijkt de architectuur van Meier daar lichtelijk onder te lijden, hetgeen voor zijn Europese werk aan het gebruik van beton in plaats van de in dimensionering lichtere staalconstructies kan liggen.

Vierkanten De bekleding met strakke vierkante gevelplaten veroorzaakt in Meiers gevelontwerpen een beperkend grid. Het vierkant is heilig verklaard, alles wordt daar minitieus op afgestemd, zowel kozijnindelingen als de indeling en maatvoering van gevelvlakken. Toch is het ogenschijnlijk, want even zo goed komen er gebogen gevelvlakken voor, die uiteindelijk wel een straal kregen waardoor de bocht weer eindigt op het oorspronkelijke grid. Maar ook een trap in het vlak van de gevel, krijgt een zijkant waarvan de schuin met de trap omlaag lopende gevelplaten precies door het hart van horizontale en verticale plaatvoegen loopt…

Soms hindert deze precisie, bijvoorbeeld in glasdeuren met roeden om toch vooral vierkanten ruitjes te krijgen. En de firmas die in wilden schrijven op het wandtegelwerk, lieten het deels prompt afweten, toen de eis gesteld werd dat de vierkante lichtschakelaar van de toiletgroepen, exakt in het midden van een vierkante wandtegel van 15 x 15 behoorde te komen, binnen een al even streng stramien voor de voegen van vloer- en wandtegels zonder noemenswaardig knipwerk. Zo’n vierkante schakelaar in een vierkante tegel lijkt een toegepaste vorm van de vierkanten in het geometrische schilderijen van Josef Albers: prachtig.

Ik moet toegeven dat ik voor zulke details door de knieen ga, in dit geval letterlijk en figuurlijk om zo’n detail te bewonderen en te fotograferen. Maar deze dictatuur moet niet ontaarden.

Ik heb lopen watertanden door de prachtige kathedraal voor lunchende werknemers. Op de ruimtelijke kwaliteit viel nauwelijks iets af te dingen: een wit gepleisterde ruimte met de halfronde uitbouw, grote glaspuien en interessante vides. In deze spierwitte ruimten, met vrijwel zwarte vloeren kwamen twee wandplastieken van Imi Knoebel, direct geinspireerd op Russische constructivisten, voornaam tot hun recht. Een exemplaar bestaat uit een samenspel van witte panelen, het andere van fel rode panelen zoals Malewich die toegepast zou ke hebben: heel indrukwekkend in de architectuur opgenomen.

De eettafels en de stoelen kwamen uit de fameuze Plywoodgroep van Charles Eames. Elders werden eenvoudige stoelen van de Finse architect Alvar Aalto en fauteuils van Mies van de Rohe gebruikt.

Waar treft men zul prachtig gemeubeld comfort aan?

Maar de werknemers moeten er wel met oordoppen in hun maaltijd gebruiken, want akoestisch is de te harde afwerking bij redelijke bezetting niet te genieten. En daar vergaat dan het sprookje. Het is toch onzinnig om vijfhonderd mannen en vrouwen dagelijks een keurige maaltijd te verstrekken in een onleefbaar mooie ruimte.

Dat doet toch nogal wat af aan de totale kwaliteit van de ruimte. Het toont de architect als dictator, die toch even wat overuren moet maken om daar iets op te bedenken. Daar is het nog niet van gekomen, meer dan een jaar na de ingebruikname.

Documentatie Zo ontstond een markant complex dat op een uitzondering na de architectonische kwaliteit van het werk van Richard Meier weerspiegelt.

Het documenterende boek dat me tot een bezoek aanzette heeft een aanverwante grafische kwaliteit. Werner Blaser is niet alleen architect en publicist, hij is terecht eigengereid genoeg om ook het fotowerk en de grafische vormgeving voor zich op te eisen. Zijn monografie over dit gebouw herinnert aan een vroeg boek dat hij maakte over Ludwig Mies van der Rohe, waarvan kortgeleden een herdruk verscheen: een prachtige eenheid tussen grafische presentatie en de architectuur die daarin is gedocumenteerd. Dat lukt ook in dit boek, hoewel de eerlijkheid gebiedt op te merken dat er wellicht nog wat meer foto’s in kleur en enkele minder in duothone, zwart met een tweede drukgang in een wat afwijkende donkere tint, opgenomen hadden ke worden. De foto’s missen de oogverblindende kwaliteit van Meiers huisfotograf Esto uit de Verenigde Staten. Maar verder een prachtig document met een licht vlijende tekst, nadat Blaser eerst een boekje bij de opening voor Weishaupt maakte.

Werner Blaser: ‘Weishaupt Forum Richard Meier’. Uitgave: Birkhauser Verlag, Bazel 1993. Formaat: 31 x 30 cm, 96 blz. ISBN: 3 7643 2847 9. Prijs: (gebonden in linnen band) DM98.

Expositieruimte voor de kunstcollectie van de directie van Weishaupt met werk van Donald Judd geheel links tot Josef Albers in het midden van de foto. De expositieruimte benadert een museale kwaliteit.

Het Weishaupt Forum van Richard Meier tegen een beboste achtergrond in Schwendi met twee vleugels rond een gazon die met elkaar zijn verbonden door een open galerij op begane grond en verdieping.

Uitlopende ruimte van het bedrijfs-restaurant met op de achtergrond een wandrelief van Imi Knoebel met witte vierkanten. Tafels en stoelen komen uit de collectie die Charles Eames ontwierp.

Een hoge feestelijke ruimte werd voor het bedrijfsrestaurant ontworpen, met flinke vides en hoge ruimtelijke kwaliteit, maar akoestisch hard, bikkelhard.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels