nieuws

De abstracte glaskunst van Alfred Manessier

bouwbreed

‘Vitraux de France is een begrip dat ten nauwste is verbonden met de kleurrijke glas-in-loodramen van de Franse kerkgotiek. In de ontwikkeling van de majestueuze kathedralen rond Parijs ontstonden slanke skeletten van muurdammen met steunberen, luchtbogen, bekroond door pinakels.

Het hoofdschip kreeg aan weerskanten een rij kolommen met grote overspanningen en een triforium ter hoogte van de lessenaarsdaken op de zijbeuken; daarboven zorgt een lichtbeuk voor hoog binnenvallend daglicht, aangevuld door de grote ramen van de zijbeuken. De daarin opgenomen glas-in-loodramen zijn wel ‘kleurige lichttapijten’ genoemd, soms nog afkomstig uit de middeleeuwen, maar ook hedendaags. Daartussen treft men ook ramen aan van de begaafde Franse kunstenaar Alfred Manessier.

Hij kreeg op 81-jarige leeftijd een fascinerende expositie in Chartres, waar de museumbezoeker zijn ramen vrijwel ‘op ooghoogte kan bewonderen.

atuurlijk is het glas-inloodraam niet specifiek Frans, maar de schaal van de gotische kathedralen en de daarin opgenomen ramen is adembenemend. In de monumentale kerken van Chartres, Poitiers en Le Mans, treft men nog altijd de fraaie voorbeelden aan van ramen uit de middeleeuwen met hoogtepunten uit de twaalfde eeuw. In de jaren zeventig is een aantal ramen onderwerp van een tentoonstelling geweest in het Rijksmuseum in Amsterdam, waarbij ramen van gesloopte of beschadigde kerken werden getoond en voorbeelden van restauratie.

De techniek van het glas in lood heeft zich in de eeuwen daarna verbeterd. Zo ontstond een optimale samenhang tussen raam en architectuur in de vijftiende en zestiende eeuw, met steeds levendiger kleuren, en stralender tegen het licht van buiten door dunner en transparanter glas.

In plaats van verzamelingen kleine raamdelen met elk een eigen voorstelling, verschenen grotere centraal geplaatste voorstellingen in de ramen. In de zestiende eeuw werden in Frankrijk Italianiserende elementen toegevoegd, maar kwamen de raamontwerpers ook onder de indruk van de schilderkunst in de Nederlanden. De ramen in Bourges zijn daar een voorbeeld van. De Nederlander Arnold van Nijmegen kwam via het Belgische Doornik in Rouen terecht en heeft daar aan het begin van de zestiende eeuw veel ramen gemaakt.

Wanneer men, georganiseerd of op eigen houtje, een tocht langs het zomers druk bezochte Franse cultuurgoed van deze monumenten maakt, dan blijken de ramen veel aandacht te krijgen. Bij klank- en lichtspelen ke de ramen met behulp van kunstlicht onverwacht tot hun recht komen, maar ook kan men op onverwachte tentoonstellingen stuiten, waar de vervaardiging van ambachtelijk glas in lood en de restauratietechnieken worden belicht.

Daarbij valt het op, dat hedendaagse kunstenaars zeer uiteenlopende nieuwe ramen met eigentijdse voorstellingen hebben gemaakt. Dat is overigens niet alleen karakteristiek voor de Franse gotische kerken, vooral in Duitsland treft men hedendaagse voorbeelden aan in historische kerkgebouwen, zoals die na oorlogsgeweld vaak grotendeels zijn gereconstrueerd en van nieuwe ramen moesten worden voorzien. Volledige reconstructie van een gotische kerk lijkt minder omstreden dan het opnieuw vervaardigen van glas in lood met traditionele middelen.

Internationaal was het vooral Marc Chagall, een Jood van Russische afkomst die zich in Parijs vestigde, die naam maakte met reeksen glas-in-loodramen die hij op latere leeftijd is gaan maken. In de kathedralen van Reims en Metz zijn de karakteristieke blauw getinte ramen van hem geplaatst, zoals hij overigens ook voor het gebouw van de Verenigde Naties in New York, een synagoge in Jeruzalem en de Fraumunster in Zurich maakte. In deze ramen herkent men nog tamelijk duidelijk voorstellingen, maar wel geheel in de trant van zijn latere schilderijen en tekeningen.

Abstractie ramen

Reizend langs de Franse kathedralen viel het op dat er sedert de jaren vijftig ook veel geheel abstracte ramen zijn geplaatst. Soms zijn het de kleuren die de aandacht trekken, in andere ramen treft men vrijwel geen kleur aan en onderscheidt het raam zich voornamelijk door de lijnvoering van het lood in de ramen.

Een van de belangrijkste glazeniers in Frankrijk is Afred Manessier, die in 1911 in Saint Queen is geboren. Hij is nu 81 jaar en werkt nog aan ontwerpen voor tientallen vierkante meters glas in lood of glas in beton per jaar. Tot 12 april heeft hij een overzichtstentoonstelling van zijn glaskunst in het Centre International du Vitrail, dat in de schaduw van de kathedraal van Chartres ligt. Het is een museum dat zich toelegt op glaskunst.

Manessier groeide op in Amiens en liet zich in 1929 als student architectuur inschrijven op de roemruchte Ecole des Beaux—Arts, een instituut waar architecten uit heel de wereld een opleiding ontvingen waarbij de neo-stijlen voorop stonden.

Al spoedig kwam de kunstenaar in aanraking met de beeldende kunst en spitste hij zich toe op het maken van kopieen naar grote meesters in het Louvre, zoals dat toen voor studenten gebruikelijk was.

Achttien jaar oud maakte hij er zijn eerste kopie naar een schilderij van Rembrandt.

Enkele jaren later reisde hij in 1932 voor het eerst naar ons land om de hoogtepunten van Nederlandse meesters te bestuderen.

Op zijn weg langs verschillende Franse academies werd vooral de ontmoeting met zijn leermeester Roger Bissie`rre (18861964) van grote betekenis. Deze docent liet zich vooral inspireren door de middeleeuwse glaskunst. Manessier studeerde veel samen met de enkele jaren oudere Jean Bazaine, die in veel literatuur direct naast Manessier wordt genoemd, en een verwante ontwikkeling in zijn werk doormaakte en ook veel ramen heeft ontworpen.

Schilderen met glas

Alfred Manessier is de belangrijkste hedendaagse kunstenaar voor religieuze kunst genoemd. Al omstreeks 1943 ging zijn belangstelling vooral uit naar bijbelse onderwerpen, aanvankelijk vooral in zijn schilderijen. Daarin zocht hij een hogere betekenis in geheel abstracte vormen. Opmerkelijk daarbij is, dat deze vorm van kerkelijke kunst in Frankrijk door de katholieke kerk al snel werd aanvaard en vaak is gestimuleerd.

Tussen 1948 en 1950 maakte hij zijn eerste glas-in-loodramen voor een kerk in Les Breseux. Zijn schilderijen genoten toen al internationaal bekendheid en werden door heel Europa geexposeerd, hetzij in samenhang met andere kunstenaars of op solo-exposities. In ons land had in 1955 het Van Abbemuseum de primeur van een overzichtstentoonstelling; het museum bezit ook een belangrijk schilderij uit 1944 van Manessier. Zijn werk maakte diepe indruk op Nederlandse collegas; maar ook werd Manessier getroffen door het Hollandse landschap en de lichtval. In verschillende bronnen wordt melding gemaakt van deze invloed. De tentoonstelling was aanleiding om in het voorjaar van 1955 een week in ons land te verwijlen.

Nog hetzelfde jaar keerde Manessier enkele malen terug.

Al in 1959 volgde een overzichtstentoonstelling in het Haags Gemeentemuseum en twee jaar later een expositie in Pulchi Studio, waarbij men met het Gemeentemuseum samenwerkte. Veel werk op de tentoonstellingen betrof schilderijen omdat toegepaste glaskunst moeilijker te verplaatsen is.

Glas in beton

De industrieel Philippe Leclercq liet architect Hermann Baur uit Basel samen met Manessier een kapel in Hem ontwerpen, waarbij de kunst in de architectuur geintegreerd moest worden. Werner Schma–lenbach ging uitvoerig in op dit ontwerp bij de tentoonstelling in het Haags Gemeentemuseum. Met de kapel werd gekozen voor de techniek van glas in beton.

In geprefabriceerde panelen van gewapend beton werden met glas gevulde openingen opgenomen. Het ging om twee wanden van bijna 16 meter lang en een hoogte van 2,6 en 4,2 meter. De techniek van glas in beton zou volgens Schmalenbach in 1950 voor het eerst zijn toegepast in een strook vensters van Fernand Leger voor de kerk van Audincourt.

Door de eigenschappen van het materiaal beton ontstaat een heel eigen karakter, dat ook veel grotere werken mogelijk maakt. Daarbij wordt gebruik gemaakt van op maat gekapte dikke stukken massief gekleurd glas, zodat plaatselijk verschil in dikte van het materiaal ook tot verschillende kleurnuancen aanleiding geeft. De verbreiding van deze ramen ging opvallend snel, en leidde bijvoorbeeld in ons land tot een complete zijwand in een kerk te Heemstede, terwijl in een Geleense betonkerk een raam van Karel Appel in deze techniek is uitgevoerd. Maar in feite sluit de techniek aan bij vroege betonkerken in Frankrijk en Zwitserland met transparante glaswanden en roedenverdelingen van beton.

Niet bekend

In Chartres, waar het Centre du Vitrail gewoonlijk catalogi in kleur laat verschijnen, is alleen een ongeillustreerde catalogus in het Frans verschenen. Terwijl men in een Utrechtse kaarten/postershop ruim veertig kaarten van de ramen van Marc Chagall tegenkomt, ontbreekt Manessier. Wel treft men in veel boeken over moderne Europese kerkbouw een of meerdere ramen van hem als voorbeeld aan.

Maar wellicht heeft een groter publiek nog steeds moeite met de abstracte glaskunst van Manessier. Zelf zei de kunstenaar daarvan: “Mijn werken willen getuigen van iets, wat ik met het hart beleefde, zij mogen niet de nabootsing van dingen zijn, die met de ogen werden gezien. Het non-figuratieve geeft naar mijn mening de kunstenaars de gelegenheid om beter de innerlijke werkelijkheid te bereiken, om bewustzijn van het essentiele te verkrijgen.”

In het Centre International du Vitral te Chartres kan men de confrontatie met dit werk aangaan, dat daar tot 12 april te zien is (Rue du Cardinal 5, tel. 093337216572).

Raam uit een serie van zeven voor de kapel van de Notre-Dame de la Bonne Nouvelle de Locronan uit 1985.

Glas-in-loodraam voor een kerkraam met een halve boogsluiting.

Een raam uit de Onze Lieve Vrouwekerk uit Bremen dat deel uitmaakt van een reeks ramen geplaatst tussen 1966 en 1979.

Een kerkraam met boogsluiting die tot de vroegere ramen van Manessier behoort.

Een glas-in-betonraam waarbij het grootste deel van de voegen relatief dun bleef.

In dit kleinere glas-in-betonraam zijn de kleurnuancen te zien die zijn verkregen door het gehakte dikke glas voor dit type vensters.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels