blog

Laten we leren van risico’s

bouwbreed Premium 537

Laten we leren van risico’s

Vaak zijn risico’s te voorzien en te beheersen. Soms treden ze desondanks toch op. Wat dan rest is de morele plicht om te leren van dergelijke risico’s, om herhaling te beperken. Hier blijkt nog veel ruimte voor ontwikkeling én verbetering.

Wat zijn de zorgelijke overeenkomsten tussen een witwasschandaal van een bank en het instorten van een parkeergarage? Het zijn beide ongewenste, onverwachte en voorzienbare gebeurtenissen. Het zijn opgetreden risico’s met forse gevolgen voor alle betrokken partijen, die tijdig meerdere waarschuwingssignalen hebben afgegeven. Signalen, die niet zijn opgemerkt of op waarde zijn geschat, zoals scheuren in de vloer van de parkeergarage. Of signalen die doelbewust zijn genegeerd, bijvoorbeeld door het rommelen aan het transactiemonitoringsysteem van de bank, waardoor het aantal dagelijkse witwassignalen kunstmatig werd beperkt.

Nog een zorgelijke overeenkomst: niemand beschouwt zich verantwoordelijk, niet voor negeren van de waarschuwingssignalen en ook niet voor de opgetreden risico’s. Dit volgt uit gedegen onderzoek, het feitenrelaas van het Openbaar Ministerie over de witwas-affaire bij ING en het rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid over de instorting van het parkeergebouw op Eindhoven Airport.

Risk society

Is dit een fait accompli? Moeten we ons hier maar bij neerleggen in onze complexe risk society? Nee, want het gaat hier om voorbeelden van bekende, voorzienbare risico’s die tijdig hun noodsignalen hebben afgegeven. Hierbij is het een wonder dat er op Eindhoven Airport geen slachtoffers zijn gevallen. De instorting vond plaats in de vroege zaterdagavond, toen er niemand meer aan het werk was. Stel dat de parkeergarage eerder onder werktijd was bezweken, of een week na ingebruikname. En wat betreft het witwassen van crimineel en mogelijk zelfs terroristisch geld, dat wil je als fatsoenlijke systeembank toch niet faciliteren?

Wat hieraan te doen? Het antwoord is even eenvoudig als lastig: leren van opgetreden risico’s. De ondertitel van het rapport van de Onderzoeksraad is niet zonder reden Lessen uit instorting parkeergebouw Eindhoven Airport. In dit rapport worden tevens eerdere calamiteiten beschouwd waarnaar onderzoek is gedaan. U herinnert zich vast nog wel de omgevallen kranen in Alpen aan den Rijn, die in augustus 2015 tijdens het plaatsen van een brug een enorme ravage aanrichtten. Wonderlijk genoeg vielen ook daar geen slachtoffers, op een onder het puin bedolven hond na.

Opmerkelijk en wederom zorgelijk is dat vier van de zeven aanbevelingen naar aanleiding van dit hijsongeval ruim twee jaar later niet zijn opgevolgd. Uit het Jaarverslag 2017 van de Onderzoeksraad voor Veiligheid, bijlage 2: ‘Ze [twee direct betrokken bedrijven] wekken hiermee de indruk weinig of geen lering te willen trekken uit dit ernstige voorval.’ Overigens beperkt dit gebrekkige leervermogen zich niet tot de bouwsector. U hebt vast voorbeelden uit andere sectoren.

Heeft dit problematische leren misschien iets te maken met een aantal eigenschappen van leren, die om een bepaalde houding en bijbehorend gedrag vragen? Uit de vele beschrijvingen voor het fenomeen leren is de navolgende van coaching experts Ger van Doorn en Marijke Lingsma illustratief: ‘Leren is het vermogen om open te staan voor nieuwe informatie, de bereidheid om je die informatie eigen te maken en dit door te vertalen naar eigen handelen.’ Vertaald naar de voorgaande opgetreden risico’s betekent dit alert zijn op risico-signalen, dergelijke signalen herkennen, erkennen en er naar handelen. Dit vraagt naast deskundigheid, in de vorm van kennis en ervaring, ook om een opmerkzame en betrokken houding. De definitie gaat nog verder: ‘Het [leren] is een doorlopend proces van meer te weten komen over je eigen aandeel in bepaalde situaties en te handelen naar steeds weer nieuw zelfinzicht.’ Voor onze voorbeelden betekent dit de moed hebben om je eigen aandeel in het opgetreden risico te herkennen en erkennen. Dit vraagt om professionele zelfreflectie en staat los van de schuldvraag en juridische aansprakelijkheid.

Oproep

De les die hieruit volgt: leren van risico’s is noodzakelijk en niet eenvoudig. De praktijk toont al jarenlang dat het niet vanzelf gaat. Daarom doe ik hierbij een oproep aan alle opleidingsinstituten, bedrijven en publieke organisaties in alle mogelijke sectoren: integreer leren van risico’s expliciet in bestaande opleidingsprogramma’s. Leer de huidige en komende generatie professionals en leidinggevenden de essenties van omgaan met en leren van risico’s in organisaties. Besteed vooral aandacht aan houding en gedrag. Specifiek voor leidinggevenden: motiveer en waardeer alert gedrag bij omgaan met risico’s in de dagelijkse praktijk, hoe lastig dat af en toe ook is.

Een naderend risico komt immers nooit op een passend moment. Accepteer de bijbehorende kosten, die zijn waarschijnlijk stukken lager dan na optreden van het risico. Wees je ook bewust van je voorbeeldfunctie. Dit betekent een morele inspanningsverplichting, helaas zonder resultaatsgarantie. Want we moeten tegelijkertijd realistisch blijven. Ik ben de eerste om te erkennen dat we echt niet alle risico’s kunnen voorzien, laat staan beheersen of elimineren. Zelfs voorzienbare risico’s zullen af en toe blijven optreden, hoe akelig dat ook is. Echter, risico’s van het type als besproken hoeven we anno 2018 echt niet meer te accepteren, met alle kennis en technologie die we in Nederland beschikbaar hebben. Alleen door veel meer van ze te leren zijn opgetreden risico’s niet voor niets geweest.

Bronnen en verantwoording | Voor het artikel is gebruik gemaakt van het openbare rapport Bouwen aan Constructieve Veiligheid (Onderzoeksraad voor Veiligheid) en het eveneens openbare feitenrelaas van het Openbaar Ministerie over de witwas affaire bij ING. De quote in het artikel is afkomstig uit het boek Intervisie Coaching van G. van Doorn en M. Lingsma (pag. 61).

Martin van Staveren, kerndocent aan de executive Master Risicomanagement, Universiteit Twente.

Dr. ir. Martin van Staveren MBA werkte ruim 20 jaar als geotechnisch ingenieur en manager in de bouw- en infrasector. In 2009 promoveerde hij op het proefschrift Risk, Innovation & Change, over het ontwikkelen van risicomanagement in organisaties. Sindsdien adviseert hij een diversiteit aan organisaties, binnen én buiten de bouwsector, over effectief omgaan met risico’s. Daarnaast is hij kerndocent aan de executive Master Risicomanagement, Universiteit Twente. Hij schreef onder andere de boeken Risicogestuurd Werken (2015) en Risicoleiderschap (2018).

Reageer op dit artikel