artikel

Blog: Lessen voor corporaties – deel 1

bouwbreed

Blog: Lessen voor corporaties – deel 1

58 mensen namen plaats in de zwarte leren stoel tegenover de parlementaire enquêtecommissie woningcorporaties. Wat hebben we gehoord en geleerd? Een opsomming van opvallende uitspraken en lessen.

 



Jan van der Schaar, Geassocieerd partner bij RIGO Research en Advies. Gastonderzoeker bij het OTB. Oud-lid commissie Hoekstra


*Het corporatiestelsel is ingenieus. Het kost de overheid niks. Is nergens zo doeltreffend georganiseerd.

*Doelmatigheid is de zwakke kant van het stelsel.

*Door taakverbreding wordt het lastig efficiënt te zijn Corporatie hebben lang familiecultuur gehad. Je spreekt elkaar niet aan.

*Stelsel werkt goed in tijden van schaarste, in tijden van overvloed heeft het meer sturing nodig.

*Het toezicht is een fragmentatiebom.

*Er is geen nieuwe Woonwet omdat iedereen elkaar in de houdgreep houdt.”   

Arnoud Vlak, Executive Director bij MSCI-IPD

*”Corporatie is gemiddeld genomen een derde duurder dan marktpartijen.

*Bekijk of je corporatievermogen kunt consumeren in plaats van investeren. Vergelijk het naar oliefonds van Noorwegen.”   

Arnold Moerkamp, Oud-directeur Strategie en Financiën bij het voormalig ministerie van VROM

*”Je moet constateren dat sommige bestuurders de weelde na de brutering niet hebben kunnen dragen. Ze raakten hun morele kompas kwijt.

*Terugdraaien verzelfstandiging past niet bij deze tijd. Moet er niet aan denken dat elke euro langs Rijk gaat.

*Vrees bij brutering was: Straks gaan corporaties in dikke Volvo’s rijden. Dat het een Maserati zou worden ging ons voorstellingsvermogen te boven.

Dick Tommel, Oud-staatssecretaris Volkshuisvesting

*We hadden bewust taakveld niet afgebakend.

*Het toezicht op de corporaties is stiekem en stilzwijgend wegbezuinigd. Schrijnend verschil tussen 172 medewerkers van toen en tien ambtenaren nu.

*Incidenten zijn niet te voorkomen. Ja, als je niks doet, dan gaat er ook niks mis. Er zullen altijd menselijke zwakheden blijven.

*Toezicht houden is een buitengewoon moeilijk vak.

Hubert Möllenkamp van Rochdale werd belaagd door fotografen tijdens zijn verschijnen voor de enquêtecommissie. 

Martien Kromwijk, Oud-bestuursvoorzitter bij Woonbron

*We hadden het schip ruim voor de koop gezien. Het beeld was alarmerend. Maar geen enkel moment heb ik gedacht: dit is een risico voor het project.

Met alle kennis van vandaag denk ik dat we op dat moment onvoldoende het risico ingeschat hadden. Ik zou nu de signalen anders meewegen.

Over kans van acceptatie projectvoorstel stoomschip door ministerie: Corporaties moesten prachtwijken neerzetten. Dan kun je redelijk taxeren hoe de ander gaat reageren.

Bij de start van de renovatiewerkzaamheden schip was er geen vast bestek. Dat heeft ons enorm opgebroken.

Het was beter geweest als er een peer group review zou zijn geweest.

André Thomsen, Oud-lid Raad van Commissarissen bij Woonbron

*Ik kon het niet meer aan mijn omgeving uitleggen. (over steeds duurder worden SS Rotterdam) Er is een baaierd aan schuldigen. Ik ben er ook in meegezogen.

Je moet als commissaris een hele goede balans vinden tussen een minimale vertrouwensband en de nodige scherpte.

Hans Zwarts, Voormalig extern toezichthouder bij Woonbron

*Men heeft de complexiteit onderschat (over SS Rotterdam).

Martien (Kromwijk) is ook beschadigd. Hij verdient een baas met overwicht. Het vraagt moed zo iemand als Martien de wacht aan te zeggen.

Kromwijk had missiedrang. Dat is het gevaarlijkste wat je kan hebben in business. Die krijg je niet van het pad af.

Maak scherper: Wat is ondernemerschap voor een corporatie? Waar ligt grens?

Baken af wat des directies is en wat voor raad van commissarissen. Concept-reglement opstellen, met mandaat. Normaal is een paar miljoen; gestaffeld, afhankelijk van de omvang van de corporatie. Daarboven moet elk besluit worden besproken en goedgekeurd door de raad van commissarissen. En het bedrag geldt uitsluitend binnen de scope van volkshuisvesting. Daarbuiten zou bijvoorbeeld een paar ton als grens gesteld moeten worden.

Je risico’s zitten vaak niet in de volkshuisvesting, want daar is de organisatie mee bekend. Je risico zitten in de dingen daarbuiten.

Maak een functieprofiel voor de voorzitter van de raad van commissarissen. Want die heeft een spilfunctie in het interne toezicht.

Roep een integriteitscode in het leven. In het jaarverslag moet corporatie zich daarover verantwoorden.

Investeer in raad van commissarissen. Beloon ze adequaat.

Zorg voor heldere instructie van externe accountant. Zodat die er bovenop zit.

Hubert Möllenkamp, Voormalig bestuursvoorzitter bij Rochdale

*Of het passend is een Maserati te rijden bij een corporatie die doelmatig met zijn middelen moet omgaan? Nee, maar ik blijf het verdedigen in de context die ik geschetst heb.

Ontslag was vergissing. Ik had meer steun verwacht.

Een zonnekoning? Het is een hetze. Het doet de organisatie en de sector echt te kort.

John van Nimwegen van Rochdale.  

John van Nimwegen,  Voormalig directeur-bestuurder bij Rochdale

*Möllenkamp loog letterlijk gezien niet, maar de waarheid sprak hij ook niet.

Ik vraag met al zes jaar af: wat had ik moeten zien?

Ans Hoenderdos, Oud-lid Raad van Commissarissen bij Rochdale Ik ga ervan uit dat als iemand zegt ‘ik doe dat’ dat hij dat dan ook doet

*Het duurt een poosje voordat je doorhebt dat iets een kluitje in het riet is.

Geef commissarissen een eigen brievenbus. Een brief van de minister over een klokkenluider is nooit bij de raad van commissarissen aangekomen.

Zorg dat er meer informele gesprekken zijn tussen de raad van commissarissen, de audit commissie, interne controle en het externe toezicht. Ook zonder de raad van bestuur. Dit moet toch niet zo moeilijk te organiseren zijn?

Rinie Teuben, Voormalig directeur-bestuurder bij Rentree

*De vastgoedwaarde en de rendementen is wat de motor van een corporatie draaiend houden.

Wij waren misschien wat initiatiefrijker dan de gemeente.

De raad van commissarissen was voor mij niet de gewenste sparringspartner.

Les: Laat raad van commissarissen begeleiden door derde, die verslag doet aan ministerie of toezichthouder, zodat het uit het onder-ons-verhaal komt.

Les: Omgevingsfactoren opschrijven bij besluiten. Hoe stond de wereld ervoor, welk kabinet was er met welke doelstellingen? Om de context achteraf te kunnen duiden.

Eric Kemperman, Oud-lid van de Raad van Commissarissen bij Rentree

*Teuben miskende de raad van commissarissen. Hij was ze de baas.

Er zijn allerlei rapporten, zoals Toezicht met bite, allemaal prachtig, maar je moet het vooral doen en durven. Durven om dichter bij de stoel van de bestuurder te komen. Een feestje bederven vraagt moed. Doe waarvoor je besteld bent.

Als er de bestuurder een vergaande autonomie heeft, en de lokale politiek wakkert het vuurtje aan om maar meer te gaan investeren en je hebt tegelijkertijd een raad van toezicht dat weinig tegenwicht biedt, heb je een explosieve combinatie.

Commissarissen moeten de schoolbanken weer in. Maar het leeuwendeel doet het niet.

Eric Kemperman, oud bestuurslid van Rentree. 

Jeroen Lugte, Oud-lid en oud-voorzitter van de Raad van Commissarissen bij Vestia

*Erik Staal was bij nagenoeg alle vergaderingen van de raad van commissarissen aanwezig.

Over brief ING waarin bank zegt te gaan stoppen bij Vestia. Raad van Commissarissen had brief nooit gezien. “Je weet niet wat je niet weet.”

Erik Staal was de ziel van het bedrijf. Hij vond dat als het bedrijf groeide er ook wat met zijn salaris zou kunnen gebeuren.

Gerard Erents, Voormalig interim-bestuursvoorzitter bij Woningstichting Rochdale, Voormalig interim-bestuurder bij Vestia. Voormalig directeur-bestuurder WSW

*Mollenkamp en Jaap van Gelder van de Key streden om de titel de koning van de Bijlmer.

Over de verhouding derivaten ten opzichte van leningen bij Vestia: een kind kan zien dat er een scheve verhouding in zat.

Ondernemertje spelen is prima, maar niet met geld van deab (sociale huursector).

Een corporatie die net as Vestia in tweehonderd gemeentes zit, is natuurlijk flauwekul.

Bij de incidenten zijn alleen mannen betrokken. Mannen van een zekere leeftijd. Je kunt ze beter een motor geven. Anders willen ze een monument achterlaten.

Erik Staal, Voormalig directeur-bestuurder bij Vestia

*We wilden steeds betere en bredere prestaties neerzetten.

De contracten met de banken waren standaard. Als je je niet met ze in zee ging, kwam er ook geen contract.

Ik heb de contracten blind zitten tekenen.

Tot 2010 was alles prima. Ergens in 2011 is een situatie ontstaan, waar ik zeer benieuwd naar ben, dat er een vlucht waar te nemen is in de derivaten.Wat er precies is gebeurd, weet ik niet, daar pijnig ik mezelf elke dag mee.

Ik kende Marcel de Vries meer dan tien jaar. Iedereen gaf hoog op van hem. Dan ontstaat er een vertrouwensband.

Mocht blijken dat de banken andere bedoelingen hadden dan integer handelen, zou ik ernstig boos worden.

Ik wou dat ik de tijd kon terugdraaien. Ik wou dat ik dingen had kunnen zien, of had gezien.

Ik weet niet of schade van 2 miljard euro reëel is. Als je derivatencontracten laat aflopen, eindig je per saldo op nul.

Erik Staal van Vestia. 

Siwart Kolthek, Oud-voorzitter van de Raad van Commissarissen bij Vestia

*Over brief ING die relatie opzegt. Raad had de brief niet gezien.: Je voelt je ongelooflijk in de steek gelaten.

Wij zijn afgegaan op het oordeel van de accountant.

Ik heb het gevoel dat ik het naar eer en geweten heb gedaan. Ik worstel ermee: wat heb ik nou gemist? Waar is het verkeerd gegaan?

Achteraf praten is ontzettend makkelijk.

Het is moeilijk om een balans te vinden tussen een kritische houding en maatschappelijk engagement.

Peter Noordanus, Oud-voorzitter van de Raad van Commissarissen bij Vestia

*Als de span of control er niet meer is, kunnen dingen misgaan Ik had ervoor moeten zorgen dat er een meerhoofdig bestuur kwam

Kees Wevers, Oud-directeur Financiën en Control bij Vestia

*Ik ben geen specialist ten aanzien van derivaten De rentegevoeligheid was substantieel hoger dan wat Marcel de Vries zei.

Ik lig er nog regelmatig wakker van.

Achteraf gezien heeft Marcel de Vries te veel ruimte gekregen

Piet Klop, Voormalig accountant van Vestia bij Deloitte

*Ik waarschuw niet, ik controleer.

Accountants lopen tegen juridisering maatschappij aan. Open bronnenonderzoek is niet mogelijk.

Arjan Greeven, eigenaar Greeven Invest, partner van FIFA Finance

*De hoofdverantwoordelijken zijn de banken in Londen. De enigen die wel genoeg kennis hadden over derivaten waren de banken.

Hoe ze die producten berekend hadden, was niet te volgen. De specialisten die het berekend hadden, konden het niet narekenen.

Ik had het idee dat Marcel de Vries de risico’s wel doorhad.

Er waren corporaties die niet wisten dat ze margin calls konden krijgen.

De banken hebben toch wel zeker tussen de 0,5 en 1 miljard aan Vestia verdiend.

Marcel de Vries, voormalig Treasury & Controlmanager bij Vestia

*Martijn Rink van het WSW keurde alle derivatenproducten goed.

Wat is dit voor product? vroeg Erik Staal wel eens. Vroeg hij niet veel, hoor. Als hij de derivatencontracten blind getekend heeft, vind ik dat vreemd.

Over de crisis: het ging iets harder dan ik dacht.

Begin juli 2011 kregen we zelfs 200 miljoen euro van de bank.

Ineens verandert de houding van het WSW. Ik denk dat dat iedereen heeft verrast.

We hadden veel projecten. Ik denk juist dat Vestia veel in volkshuisvesting heeft kunnen investeren door treasury. Er konden projecten doorgaan die anders niet door hadden gegaan.

Het verlies [op de derivatencontracten] wordt pas bepaald als men verkoopt. Daar is de minister verantwoordelijk voor.

Over kickbacks: ik weet dat de treasurer van PWS betaald werd.

Ik vind nog steeds niet dat het strafbaar is wat ik gedaan heb.

Jako Groeneveld, oud-bankier bij Fortis, eigenaar FMS Finance

*Ik heb geen kickbacks van Arjan Greeven ontvangen. Ik heb wel een bijdrage ontvangen voor de oprichting van mijn bedrijf. Het gaat om een zeer, zeer klein bedrag. Misschien 5.000 euro. Het was symbolisch van aard.

Verlies van 2 miljard euro op Vestia was self fulfilling prophecy. Ieder praat met elkaar. Dan wordt je slachtoffer van de trades die je zelf wil gaan doen.

Er waren genoeg banken die met een kasstroomgarantie genoegen hadden genomen. (Over de deal van Vestia met de banken)

Xavier Werner en Patrick van der Wansem, partners bij Capitad

*Wij zitten al 30 jaar in die wereld. Zij [Vestia] moeten het ook maar van die boekjes hebben.

160 corporaties hadden 16 miljard euro aan derivaten uitstaan.

Over Marcel de Vries: In land der blinden is eenoog koning.

We hadden de indruk dat Marcel de Vries de risico’s niet zo zag.

70 procent derivaten was puur speculatief.

Deutsche bank verkocht meeste rotzooi.

Faillissement had ook optie geweest.

Martijn Rink, oud-manager Investor Relations bij het Waarborgfonds Sociale Woningbouw (WSW)

*Ben van mening geweest dat we [WSW] een goed beeld hadden van die wereld.

Over liquiteitssteun bij probleemderivaten; banken en sector zag het als steun in de rug. Niet zo bedoeld, maar zou wel zo opgevat kunnen worden.

Is verantwoordelijkheid corporatie zelf om producten goed te keuren.

Vestia kon goed de bomen in het bos verstoppen.

In augustus 2011 waren we het zat. Nu is het afgelopen, dachten we. Vestia kon ontsnappen tot augustus 2011. Dat gaan we niet meer doen.

Jacques Sevat, global Head Collateral Management bij ING Bank

*Er is een redelijke standstill in derivatenmarkt.  Er worden niet of nauwelijks derivaten verkocht aan corporaties.

Paul van der Zouw, riskmanager bij ABN AMRO

*We zijn gestopt bij Vestia voordat het zware speculeren begon.

Fêteren? In mijn geval ging het nooit verder dan een glas karnemelk en krentenbol.

Waar stopt de hebzucht en waar wordt het fatsoenlijk zakendoen?

Peter Span, Voormalig directeur-bestuurder bij Woningstichting Geertruidenberg (WSG)

*Ik denk dat WSG ondernemerschap in zich had. Onze producten waren zo goed en gewild dat we ondanks de crisis woningen bleven verkopen.

Of ik nooit gewaarschuwd ben? Nooit op een zodanige manier dat het signaal aankwam.

Ik heb de stellige overtuiging dat het renteloos voorschot (saneringssteun 117 miljoen) niet voor de sector verloren is.

Ik denk dat wij een supervolkshuisvester zijn geweest.

Peter Ruigrok, Voormalig interim-bestuurder bij Woningstichting Geertruidenberg (WSG)

*Geld werd niet altijd besteed waarvoor het bestemd was. Ik vind dat WSW had moeten controleren waar geld aan uitgegeven werd.

Roland van der Post, voormalig algemeen directeur bij het Waarborgfonds Sociale Woningbouw (WSW)

*In 2010 hadden we binnen WSW behoorlijke worsteling hoe met Vestia om te gaan.

We wilden Vestia niet frustreren in haar volkshuisvestelijke projecten.

Ik ben hard op de inhoud, zacht op de relatie.

Marcel van Dam, oud-voorzitter Raad van Commissarissen bij het Waarborgfonds Sociale Woningbouw (WSW)

*Wij gedroegen ons niet als toezichthouder Ik wist niet dat Deutsche Bank de corporaties volplempte met giftige derivaten.

Tweede Kamer was lichtzinnig door te eisen dat Vestia-derivaten moesten worden opgeruimd. Denk dat schade aanzienlijk minder had kunnen zijn dan de 2 miljard euro.

Brutering was sprong in het diepe. Eigenlijk een gok.

Arnoud Boot, oud-lid Raad van Commissarissen bij het Waarborgfonds Sociale Woningbouw (WSW), hoogleraar ondernemingsfinanciering en financiële markten

*Schokkende aan rapport E&Y was dat corporaties zonder problemen niet aan hun informatieplicht voldeden. Een toezichthouder die niet doorbijt, dat is vragen om problemen.

Volstrekt idioot dat derivatenproducten door WSW werden goedgekeurd.

Gerben Everts, bestuurslid Autoriteit Financiële Markten (AFM)

*Accountants hoeven aangeboden informatie niet voor zoete koek te nemen. Ze zullen ook moeten controleren of het klopt.

Cost price hedge accounting; de pest is dat het alleen in Nederland geldt.

Naming and shaming helpt

Leks Verzijlbergh, Voormalig algemeen directeur bij Servatius

*Bestel is niet Europaproof (over verbod bouwen in Luik) Veel campussen hadden een rommelige uitstraling. Dat wilden we niet. Je kon niet aankomen met de architect van om de hoek.

Ik ben niet degene die het conflict opzoekt, dat is het departement.

Ik weet nog steeds niet wat er feitelijk gebeurd is waardoor het campusproject is gestopt. Project stond als een huis. Als ik was gebleven, had er op het project geen schade ontstaan.

Vanaf 2008 was er minder sturing vanuit raad van toezicht. Heb ik me op verkeken.

Als regels onduidelijk zijn kun je niet spreken van gehoorzaam of ongehoorzaam.

Ik heb alle aanwijzingen ingelijst. Zag het als bewijs van maatschappelijk ondernemerschap.

Willem van Leeuwen, Oud-voorzitter van Aedes

*Zelfregulering heeft niet gebracht wat ik ervan had verwacht.

Een A4’tje met uitgangspunten van het stelsel zou tien keer effectiever zijn dan wat we nu hebben. Dan zou deze enquete niet nodig zijn geweest.

Politiek verzaakte het debat te voeren over hoe het maatschappelijk middenveld in te vullen.

Marc Calon, Voorzitter van Aedes

*Ik schaam me ervoor dat er zo veel geld door het putje is gespoeld door fraude, zelfverrijking, megalomaan gedrag.

Stelsel is redelijk ingenieus. Maar er moet wel aan aantal knoppen gedraaid worden: strengere eisen aan commissarissen, machtiger extern toezicht, professionaliseren corporatie als opdrachtgever en benchmarking.

Volkshuisvestelijk en financieel toezicht scheiden: moet niet te klef worden. Financieel toezicht moet zich niet laten beïnvloeden door het volkshuisvestelijk gewenste.

Annet Bertram, Voormalig (plv.) directeur-generaal Wonen bij het ministerie van VROM

*Ik had bij corporaties het gevoel van een zelfgenoegzame sector. Wat presteerden corporaties nou echt qua nieuwbouw en wijkaanpak? De druk op de corporaties werd groter. De grenzen werden opgerekt.

Over toezicht: Misschien hadden we harder moeten roepen: vrienden, hier begint een probleem te ontstaan.

Victor Schaap, Strategisch adviseur en plv. directeur Woningmarkt bij het ministerie van BZK

*Ik wist tot 2012 niet meer dan gemiddelde Nederlander over derivaten.

Toezicht liet zich moeilijk afvinken. Nevenactiviteiten latwn zich ex ante niet zo makkelijk beoordelen. Daarom gekozen voor: iedere goede redenering was een goede redenering.

We hadden geen duidelijke grenzen over nevenactiviteiten. Maar na SS Rotterdam hebben we besloten: wanneer iets eruit ziet als nevenactiviteit, is het een nevenactiviteit.

Jan van der Moolen, Oud-directeur van het Centraal Fonds Volkshuisvesting (CFV)

*Over belang onafhankelijk toezichthouder: Je kunt wel financiële prestaties beoordelen, maar als daar geen volkshuisvestelijke prestaties tegenover staan, hangt het een beetje in het luchtledige.

We hadden gewoon scherper moeten zijn bij Vestia In het voorjaar van 2009 is in een informeel overleg met WSW en topambtenaren ministerie afgesproken dat WSW derivaten ging monitoren. Wat ik mezelf verwijt is dat dit niet in goud is vastgelegd.

We doen te veel desk research, we gaan te weinig op bezoek bij corporaties. En hebben te weinig gesprekken met raad van commissarissen.

Faciliteringsvolume zonder bestedingscontrole gevaarlijk. Geef mensen van zekere leeftijd geld en dat gaat branden in hun zakken.

De vraag is of zonnekoninggedrag betaald moet worden door de sector.

Merijn van Giessen, Oud-directeur Woningmarkt bij het ministerie van BZK

*Toezicht op effiency moet door raad van commissarissen gebeuren Zat spanning tusen WSW en CFV. Rivaliteit tussen de twee heren. Wijt het aan ego van beiden. Maar samenwerking tussen hen is altijd goed verlopen.

Ton Lensen, Voormalig extern toezichthouder bij Rentree. (Interim) voorzitter Raad van Commissarissen Woningstichting Geertruidenberg (WSG)

*Rode draad bij incidenten: mannen, dominant, solistisch en ambitieus.

Bevlogenheid kan overslaan in overmoed bij onvoldoende tegengas.

Corporaties die buiten de pot piest, zou aangesproken moeten worden door andere corporaties: “ Joh, zou je dat nou wel doen?” Wees volwassen naar elkaar.

Lees morgen deel 2. 

Reageer op dit artikel

Gerelateerde tags

Lees voordat u gaat reageren de spelregels