artikel

Vickrey-veiling of Russisch roulette

bouwbreed Premium

Vickrey-veiling of Russisch roulette

De aanbesteding van werk lijkt soms wel een loterij. Vaak gaat het om de laagste prijs. Er zijn eerlijkere alternatieven voor de huidige praktijk, namelijk de Vickrey-veiling en de omgekeerde Vickrey-veiling.

Ondernemen is mensenwerk en mensen maken niet altijd de juiste afwegingen. Dit komt door wie en wat we zijn, hoe onze hersenen werken en hoe we geëvolueerd zijn.

Wij trachten te leren van fouten en het evalueren van processen om steeds beter te worden, minder te verspillen, zuinig om te gaan met de eindige natuurlijke voorraden en om faalkosten te voorkomen. Ondernemen is ook voor eigen risico winst en verlies nemen, creatief zijn en kansen zien. In materiële zin om er wat centen aan over te houden en ja, misschien ook nog wel rijk te worden.

Het ondernemen heeft verschillende raakvlakken met principes die in onze westerse samenleving gelden zoals onder andere de marktwerking; het laagsteprijsprincipe en het gunnen dan wel gegund krijgen. Met name de bouwnijverheid kent dit verschijnsel in optima forma: de aanbesteding van werk die soms wel een loterij lijkt. Het is vanzelfsprekend de bedoeling van de aanbesteder om te krijgen wat hij wil voor een redelijke prijs. Dus waar naar je geld. Om de prestatie eenduidig voor alle partijen te maken worden bestek en tekeningen gemaakt; zo kan ieder met dezelfde informatie tot een prijsstelling komen. Om de risico’s van de opdrachtgever te beperken worden vaak nog aanvullende voorwaarden gesteld qua garantstelling, financiële draagkracht en vakmanschap; je moet het wel kunnen waarmaken. Toch wordt vaak gekozen voor emvi-criteria. Emvi staat voor economisch meest voordelige inschrijving hetgeen dus vaak neerkomt op de laagste prijs. Onder invloed van moderne ontwikkelingen zijn er op velerlei gebieden prestatieladders ontwikkeld die een fictieve korting op de aangeboden prijs geven. Je mag dus hoger inschrijven om toch nog de laagste te kunnen zijn. Dat is niet verboden en hoe ingewikkeld de processen ook zijn, van dbfm-constructies tot de traditionele aanbesteding, vaak zal het de laagste prijs betreffen.

John Ruskin

John Ruskin, een Engelse sociaalhervormer uit de 19de eeuw, stelde hier het volgende over. Er bestaat nauwelijks iets op deze wereld wat niet door iemand een beetje slechter en daardoor goedkoper kan worden gemaakt. Mensen die voor de laagste prijs gaan worden hier de dupe van omdat ze te veel betalen voor een slecht product. Het is weliswaar dom om te veel te betalen voor iets wat je wilt hebben maar nog veel onverstandiger te weinig te betalen. Als je te veel betaalt verlies je een deel van je geld; als je te weinig betaalt verlies je meestal alles omdat het product niet voldoet aan de gestelde eisen.

De wet van de economie verbiedt het voor weinig iets waardevols te krijgen. Als je voor iets goedkoops gaat moet je altijd wat geld reserveren voor het risico dat je loopt en kun je het je dus veroorloven direct iets beters te kopen.

Zijn ideeën gelden vandaag de dag nog steeds. We zien in de huidige tijd bijvoorbeeld het fenomeen van veilinghuizen en online veilingen. Van alles en nog wat wordt er geveild en vaak komt het voor dat mensen geen strategie hanteren bij het veilen (wat is het me waard?) maar door het spel gegrepen worden en voor (te) veel geld iets verwerven.

Om te voorkomen dat mensen te veel bieden voor iets wat het niet waard is of juist te weinig wordt wel gebruikgemaakt van de gesloten veiling. Iedereen brengt zijn bod uit, en de hoogste bieder wint. Een speciale vorm van een gesloten veiling is de Vickrey-veiling. Hierbij doet ieder een bod waarbij de hoogste bieder de veiling wint. Deze betaalt echter de één na hoogste prijs. Dit voorkomt dat je te veel betaalt en zorgt ervoor dat een ieder het bedrag biedt wat het hem of haar waard is. Dit model is wel voorgesteld als het gaat om aanbestedingen. In principe ook een soort veiling om een kavel te kopen (het bestek) en de opdracht gegund te krijgen.

Dit model lijkt eerlijk en heeft inmiddels navolging gekregen in een inverse variant: de omgekeerde Vickrey-veiling waarbij je de kavel gunt aan de laagste prijs. Om te voorkomen dat je in de valkuil trapt die John Ruskin heeft geschetst wordt de laagste aanbieder geschrapt vanuit de gedachte dat de laagste aanbieder geen oog heeft voor bijvoorbeeld kwaliteit en veiligheid. Zo zou je als opdrachtgever meer waar voor je geld krijgen en de concurrentie op arbeidsomstandigheden buiten spel zetten en krijgt de één na laatste aanbieder de kavel gegund.

Een speciale variant die in de bouw recentelijk wel is toegepast is de volgende. We noemen het maar voor het gemak de semi-omgekeerde Vickrey-methode met bloemenveilingeffect en gaat als volgt. Je organiseert een gesloten veiling volgens het omgekeerde Vickrey-model; de laagste aanbieder wint en vervolgens wordt een internetveiling gehouden om een nog lagere prijs te krijgen, zoals in de bloemenveiling gebeurt, van hoog naar laag. De allerlaagste aanbieder krijgt vervolgens de kavel gegund. Een dergelijk model is in het kader van duurzaam ondernemen door een opdrachtgever gehanteerd. John Ruskin wist al wat dit oplevert: de opdrachtgever koopt een kat in de zak en dat zal hem uiteindelijk meer geld kosten en minder kwaliteit opleveren. Ik benijd de bouwer en diens onderaannemers niet en ik hoop dat de veiligheid op deze bouwplaats hier niet onder geleden heeft.

Vallen hier lessen uit te trekken? Vast wel maar de economische principes zijn vastgeroest en de gewortelde tradities zullen nog wel enige tijd nodig hebben om los te weken en eerlijker veilingvormen toe te staan.

Zonder ingrijpen van de overheid, wel te verstaan, want die grijpt niet zo graag in de marktwerking in.

Jos Schouten, veiligheidskundige bij Aboma in Ede

Reageer op dit artikel