artikel

Rijksbouwmeester: woningbouwtempo ligt te laag

utiliteitsbouw 37

Rijksbouwmeester: woningbouwtempo ligt te laag

“Met het huidige bouwtempo blijft het tekort aan woningen bestaan en groeit dat misschien zelfs”, signaleert Rijksbouwmeester Floris Alkemade. In een interview met Cobouw geeft hij zijn visie op de woningmarkt, lijkt hij taboes te doorbreken en waarschuwt hij voor de vereenzaming van Nederlanders. “Een levensgroot probleem.” 

Floris Alkemade (54) werkt met zijn architectenbureau vanuit Parijs, Brussel en Sint-Oedenrode. Wie zijn staat van dienst kent, weet dat hij vooral werkt aan complexe stedelijke opgaven. Herbestemming is voor hem een belangrijk thema, dat was al zo ver voor hij op 1 september aantrad als Rijksbouwmeester.

“Het bevalt me goed. Het is leuker en relevanter dan ik dacht. Werken met rijksvastgoed is op zich al prachtig, je hebt te maken met interessante projecten. Wat doen we met gevangenissen die leegkomen, met de Koninklijke Bibliotheek, de paleizen? Maar ook de verhuizing van het Binnenhof spreekt tot mijn verbeelding. Wat ook leuk is dat ik daadwerkelijk ruimte vind om mijn eigen agenda te vormen.”

Kunt u invloed uitoefenen?
“Voortdurend. Of als jurylid van een architectenselectie, of als we een uitvraag formuleren. Ik denk ook mee over condities die je kunt stellen als verkopende partij. Dat kunnen andere zijn dan alleen financiële overwegingen. Het Rijksvastgoedbedrijf heet niet voor niets zo, het moet ook geld opleveren.

Kun je eisen stellen aan gebruik, zonder er verkapte subsidie van te maken?

Daar is ook niets mis mee, maar al dat vastgoed is wel gekocht of gebouwd met publiek geld. Als je het afstoot, wil je ook de maatschappelijke meerwaarde van plannen meewegen. Natuurlijk heb ik uiteindelijk ook de handtekening van de minister nodig, het is een politiek proces. We moeten dus goed kijken hoe we extra eisen kunnen stellen aan gebruik, zonder dat je tot een verkapte subsidie overgaat.”

Met enige regelmaat wil Floris Alkemade de markt uitdagen om met oplossingen te komen voor uiteenlopende maatschappelijke problemen. De laatste prijsvraag ging over het gebrek aan huisvestiging voor vluchtelingen en mensen met een kleine portemonnee. De Rijksbouwmeester is blij met het resultaat. Vorige week zijn de zes winnaars van A Home Away From Home bekendgemaakt.

Wat gebeurt er met de winnende concepten? Vaak sterven ze in schoonheid na de prijsuitreiking…
“Dat is altijd een risico. Maar we nemen dit echt serieus en werken ook niet voor niets samen met het COA. Het resultaat zie ik als tussenstap, waar we aan door blijven werken. Ik kan niet beloven dat de concepten ook daadwerkelijk succesvol worden, maar kan de beweging wel stimuleren en aanjagen.

Open Oproep COA & Rijksbouwmeester

Open Oproep COA & Rijksbouwmeester
Van de winnende concepten worden prototypes gemaakt, die in Eindhoven te zien zullen zijn op de Dutch Design Week in oktober.” 

Corporaties kondigden nog geen week na de bekendmaking van de prijswinnaars aan, dat ze 15.000 woningen gaan bouwen voor statushouders. Onmiddellijk werd erbij gezegd dat ze de subsidie van minister Blok niet hoeven, vanwege onredelijke voorwaarden…
“Je hebt te maken met allerlei verschillende mechanismen. De aan subsidie gestelde eisen beperken soms ook de mogelijkheden om een gebouw later een tweede leven te geven. Hoe dan ook blijft er een nijpend tekort aan woningen voor een groep die een veel dynamischer manier van leven heeft of minder te besteden heeft.”

Een nijpend tekort? Wat is er nodig?
“Slimme, kleinere huizen die er goed uitzien.  Dat aanbod is te beperkt. Nu hebben we daar eigenlijk alleen de containerwoningen voor.” 

Heeft u al plannen voor een nieuwe uitvraag?
“Ja. We werken nu aan een ontwerpprijsvraag die we na de zomer willen lanceren. De hamvraag wordt dan: hoe nemen we de zorg op in naoorlogse wijken?

Eigenlijk is alles veranderd, behalve de woonwijk

Veel zorginstellingen sluiten, en de woonwijken met grote gezinnen, een kerk in het midden, uit de wederopbouwperiode, voldoen niet meer aan de totaal veranderde eisen van deze tijd. Eigenlijk is alles veranderd, behalve de vorm van de woonwijk. Het aantal alleenstaanden groeit bovendien door naar 40 procent, om nog maar te zwijgen over de sterk toenemende vergrijzing. Dat vraagt om nieuwe concepten en betekent dat woonwijken in hun huidige vorm daar niet klaar voor zijn. Nu al leidt dat tot vereenzaming. Dat is een levensgroot probleem in heel Nederland.”

Vereenzaming tegengaan, zorg aan huis. Waar hoopt u op?
“Voor hele woonwijken zoek ik verschillende vormen van transformeren. En dat gaat verder dan isolatie. Echt stedenbouwkundig. Waarom is de historische binnenstad altijd prachtig? Omdat generaties op generaties daarop hebben doorgewerkt. Driehonderd jaar geleden zagen die er ook anders uit. In onze naoorlogse wijken is dan ook deels sloop nodig, om bijvoorbeeld nieuwe routes te maken en andere verbindingen. Slopen kan een enorme opluchting zijn als het veel nieuwe mogelijkheden schept. Voor een groot deel zal het echter gaan om verdichten. Ook voor die opgave zoeken we partners. Woonzorgcorporaties, maar ook gemeenten met specifieke locaties.”

Hoe gaat het volgens u op de woningmarkt?
“Eigenlijk is dat een monocultuur. Je kunt kiezen tussen een appartement of een Vinex-woning. Dat terwijl de vraag zelf veel diverser en ook veel rijker is. De manier van bouwen is ook heel zwaar geworden, duur en langzaam.”

Binnen één generatie is de prijs van een huis enorm toegenomen

Zijn woningen te inflexibel?
“Ja. Een generatie terug kon één kostwinnaar zich nog een woning veroorloven. Nu heb je tweeverdieners nodig en dan nog heb je een loodzware hypotheek. In één generatie tijd is de prijs van een huis dus enorm toegenomen. Een grote groep mensen valt daardoor buiten de boot.

Misschien dat die groep gedeeltelijk met tiny houses bediend kan worden. Ik ben dan ook benieuwd naar de resultaten van de prijsvraag voor tiny houses, die gepresenteerd worden in Almere. Het idee dat je durft te experimenteren is op zich al heel welkom. Of kleiner wonen de toekomst heeft? Ik kan me daar voor specifieke groepen best wel iets bij voorstellen. Niet alleen vanuit geldgebrek. Ik kan me ook huishoudens voorstellen die in de nabije toekomst bijvoorbeeld kiezen voor twee kleine woningen in twee steden.”

De roep om de rijksregie op de woningmarkt neemt toe. Hoe kijkt u daar tegenaan?
“Dit kabinet heeft er bewust voor gekozen om de regie bij gemeenten neer te leggen. Het is ook belangrijk dat zij die taken op zich nemen en een omgevingsvisie opstellen, waarin staat wat zij voor ogen hebben. Uiteraard kan het Rijk of kunnen ontwerpers daarbij helpen. Het is ook van belang dat corporaties goed blijven functioneren.”

Marktpartijen waarschuwen dat door die decentralisatie het bouwtempo te laag ligt. Vindt u dat ook? 
“Met het huidige tempo blijft het woningtekort bestaan en misschien groeit het zelfs.”

Dus er is nog wel plaats voor nieuwbouw? Sommigen denken dat u daartegen bent.
“Zeker is er plaats voor nieuwbouw. Maar voor een deel moet je het ook zoeken in transformatie. Dat is ook een van de redenen dat we na de zomer met die prijsvraag komen.

Onderzoek eerst wat er aan verdichting en transformatie mogelijk is in de bestaande stad

Die richt zich juist op het verbeteren van de bestaande stad.”

Nooit bouwen in de weilanden?
“Ik kijk altijd met een zekere nuance naar de dingen. Ik denk ook dat je er niet aan ontkomt dat je bij een aantal steden de buitenring moet gaan uitbreiden. Maar ik wil benadrukken: onderzoek eerst serieus wat er aan verdichting en transformatie mogelijk is in de bestaande stad. Die opgave is ook veel interessanter en diverser.”

Onderaan de streep gaat het altijd over geld. Is dat er wel genoeg?
“Ik denk dat er in Nederland nog steeds veel geld in omloop is. Dat wil niet zeggen dat je niet wat extra impulsen kunt geven om af en toe de vraag op een heel andere manier te formuleren.”

Vanmiddag spreekt de Rijksbouwmeester op het symposium Bouw betaalbaar anders in Almere, waar je ook ons Cobouw Café kunt vinden. 

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels