nieuws

‘Te groot accent op geld bij projecten’

infra Premium

‘Te groot accent op geld bij projecten’

Het is 16 december tien jaar geleden dat de commissie-Duivesteijn een rapport presenteerde over wat allemaal misliep bij megalomane projecten als de HSL-Zuid en Betuweroute.

Het toetsingskader voor grote bouwprojecten zorgt ervoor dat het Rijk nu wel beter nadenkt over nieuwe bouwprojecten. “Het is inmiddels onmogelijk om een project er doorheen te drammen, simpelweg omdat er een zinnetje in het regeerakkoord staat, zoals bij de HSL is gebeurd. Dat is toch echt bereikt.”

Een andere mijlpaal was het schrappen van de Zuiderzeelijn als hightech-magneetbaan naar Groningen. Ook dat was een rechtstreeks gevolg van het kritische rapport dat bloot legde dat van een zakelijke afweging of noodzaak geen sprake was. “Ik heb ooit in Shanghai in een magneetbaan gezeten van het vliegveld naar het centrum. Maar dan heb je het over een metropool met 21 miljoen inwoners. Daar past zo’n project perfect.”

Met lede ogen constateert Duivesteijn dat het ministerie van Financiën het rapport inmiddels ‘misbruikt’ en te eenzijdig de nadruk legt op geld, “terwijl leefomgeving en milieu net zo goed moeten meewegen”. Die kapingsactie van het ministerie speelde hem een paar jaar later parten als wethouder van Almere bij de beslissingen over de IJmeerlijn en SAA (Schiphol-Amterdam-Almere). Hij probeerde met een groots opgezet congres in 2011 de impasse te doorbreken en het blikveld weer te verbreden.

Financiën ‘misbruikt’ het toetsingskader, door nu bij elk project eenzijdig de financiële nut en noodzaak ervan aan de orde te stellen. Met wisselend succes weet het ministerie daarmee minister Schultz van Infrastructuur in de wielen te rijden. Toch is de maatschappelijke kosten-batenanalyse een begrip en geaccepteerd als rationeel afwegingskader voor nieuwe grote projecten.

Het probleem van een te eenzijdige blik op het geld maakt dat bij een eenmaal goedgekeurd project de procedures te veel worden dichtgetimmerd en projecten in het werk niet gemakkelijk kunnen worden geoptimaliseerd. “Als een principebesluit, zoals het tracébesluit, eenmaal is genomen, durft niemand daar meer aan te tornen, ook al zou het vanwege nieuwe inzichten soms beter zijn elementen aan te passen. De angst om het hele project weer op losse schroeven te zetten, is dan simpelweg te groot.”

Toch werd het tracébesluit voor SAA opengebroken om de tunnel van Amstelveen te vervangen door een verdiepte bak. “Dat besluit is vooral ingegeven door korte termijn politieke motieven van het gemeentebestuur. Eronder zat ook dat het onderhandelingsresultaat niet evenwichtig was.” Amsterdam betaalt 85 miljoen euro mee voor de Gaasperdammertunnel en Amstelveen moest eigenlijk ruim 100 miljoen euro op tafel leggen, maar zag dat door de vastgoedcrisis niet meer zitten. “Ik weet bijna zeker dat Amstelveen daar in de toekomst spijt van krijgt. In plaats van een ingepaste tunnel, krijgen ze nu een soort ‘Utrechtse baan’-oplossing.”

Sterkere positie

Veel aanbevelingen van de commissie waren erop gericht om de Tweede Kamer een sterkere positie te geven en de controle meer naar zich toe te trekken. Duivesteijn haalt het rapport op uit zijn studeerkamer en wijst op aanbeveling 8 om een apart parlementair kennis- en controlecentrum” op te richten om voor de commissies van de Tweede Kamer op een onafhankelijke kennis veilig te stellen en daarmee te waarborgen om als gelijkwaardige partner tegenover de regering goed beslagen ten ijs te komen bij de parlementaire controle en sturing. Voor hem is dat de kern van de aanbevelingen.

Die handschoen is echter onvoldoende opgepakt. Weliswaar is meer geld voor individuele onderzoekers, maar grote projecten worden nog altijd nauwelijks gevolgd en de Tweede Kamer hobbelt structureel achter de feiten aan. “Veel is afhankelijk van de individuele interesse van de fractiewoordvoerders. Als zij het probleem niet zien, is er geen probleem.” Reflectie en controle hebben in de Kamer te veel plaatsgemaakt voor de waan van de dag.

“Ik voorspel dat het rapport over de Fyra straks tot precies dezelfde conclusies zal komen over gebrek van de Kamer aan grip op het besluitvormingsproces”, is de nuchtere constatering van de oud-voorzitter. “Met het recente onderzoek naar de corporaties is dat al niet veel beter. Daar had ik veel moeite met de belerende vragen ‘ “Snapt u mijn verbazing of niet?”. Het is vooral terechtwijzen en terugblikken. Doel van een parlementaire commissie is juist om te reflecteren en de controle van de Kamer op de regering te verbeteren, zodat nieuwe valkuilen worden voorkomen, maar dat lijkt maar niet structureel te lukken. “Dat geldt voor de grote projecten, maar net zo goed voor de volkshuisvesting als de zorg. Het wordt tijd dat de Tweede Kamer juist die kennis en controle functie beter gaat inbedden in het instituut zelf. Op deze wijze kan de Kamer als Instituut haar eigen geheugen versterken in deze ‘vluchtige’ tijd van politieke dagkoersen.”

Conclusies Eindrapport:

• de Tweede Kamer stelselmatig niet juist en niet volledig van goede informatie was voorzien

• ministers al dan niet bewust de Tweede Kamer verkeerd hadden voorgelicht; dit verwijt treft met name oud-minister Tineke Netelenbos

• Tweede Kamerleden, met name van coalitiepartijen, te veel op het kompas van de ministers hadden gevaren

• de rol van het ministerie van Verkeer en Waterstaat te overheersend was geweest

• kritische rapporten en alternatieven bewust werden achter gehouden

Opvallende resultaten op basis van de verhoren:

“Ambtenaren vonden politici maar lastig”

“Ministerie negeerde kritische adviezen en hield informatie achter”

“Dualisme ver te zoeken bij besluitvorming Betuwelijn”

“Deskundigen en ambtenaren buiten spel bij herijking Betuweroute”

”Private financiering Betuwelijn vooral lessen voor de toekomst”

“kabinet drukte HSL door”

“Oud-ministers wassen handen in onschuld”

“Gesjoemel met aanbestedingsprocedure HSL”

“Aanbesteding HSL-Zuid: waren er nu wel of geen geheime onderhandelingen?”

“Netelenbos is zich van geen kwaad bewust”

“Lid Rekenkamer pleit voor eigen controlebureau Tweede Kamer”

Aanbevelingen

Aanbevelingen commissie-Duivesteijn:
• De Tweede Kamer moet een eigen onderzoeksbureau krijgen dat de voortgang van grote projecten kan volgen
• De Tweede Kamer moet aan het begin van het traject grote projecten kunnen goed- of afkeuren en een grotere rol krijgen in de besluitvorming
• De rol van de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer moet worden versterkt
• Het geldende spreekverbod van ambtenaren moet worden opgeheven waardoor Kamerleden in hun zoektocht naar informatie weer en meer contact kunnen hebben met ambtenaren
• Er moet een nieuw protocol voor de informatie-uitwisseling tussen ministeries en Kamer komen om te voorkomen dat de Kamer wordt overladen met onbenullige informatie en belangrijke informatie wordt onthouden
• Er moet overeenstemming bestaan over onderzoeksmethodes, zodat een ‘rapporten-oorlog’ voorkomen wordt
• professionaliseer ambtenaren en voorkom mismanagement
• bevorder cultuuromslag van Tweede Kamerleden om de regering kritisch te bejegenen

Reageer op dit artikel