nieuws

’s Werelds meest duurzame drijvende woonwijk éindelijk in de steigers

bouwbreed Premium 2973

’s Werelds meest duurzame drijvende woonwijk éindelijk in de steigers

Het begon als een droom en éindelijk, na jaren van onderzoek, polderen en ontwerpen beginnen de contouren van Schoonschip zichtbaar te worden. Weliswaar zijn niet alle ambities waargemaakt, toch mag het project dat nu wordt opgebouwd in het Johan van Hasseltkanaal (zijtak van het IJ) van Amsterdam, zich straks de meest duurzame drijvende woonwijk van de wereld noemen.

Het is dan wel niet San Francisco met drijvende woningen in de baai van de stad. Toch geven de eerste contouren van ‘onze’ drijvende woonwijk een fraai zicht in het Amsterdamse water. De huisjes zijn nog niet te zien, maar de steigers waarop de 48 woningen geplaatst worden doemen wel tussen alle kantoorpanden in Amsterdam Noord op. Nog ruim een half jaar en dan zouden de huizen er moeten staan.

En niet alleen de huizen, maar ook de warmtepompen, de groene daken, de zonnepanelen, zonneboilers, en het meest in het oog springend: de smart grid, een slim systeem dat energiestromen bijhoudt en tussen de bewoners verdeelt. Want om je de meest duurzame woonwijk ter wereld te noemen, moet je écht wat neerzetten.

De eerste contouren van Schoonschip zijn te zien.

Maar liefst tien jaar duurde het

En dat was niet altijd makkelijk. Bijna tien jaar hebben de toekomstige bewoners op de eerste paal moeten wachten. Want hoe bouw je vanuit het niets, zonder ervaring, zonder geld en zonder verstand van de bouw, zomaar een drijvende woonwijk? Eentje met hoge duurzaamheidsambities en waarbij allé bewoners inspraak hebben in de bouw?

Het klinkt als gekkenwerk, maar toch lukte het. Het begon allemaal als een idee, een mooie droom voor programmamaker Marjan de Blok, maar ze zette door. Ze richtte een bouwgroep op en zorgde voor de juiste partners. Architectenbureau Space&Matter en duurzaamheidsaviesbureau Metabolic zijn vanaf het begin betrokken geweest. Zij zorgden voor  het ontwerp, voor de conceptontwikkeling, de architectuur, en vooral belangrijk: voor de duurzaamheidsambities en een haalbaarheidsonderzoek.

‘Altijd blijven geloven’

“Wij hebben het project vanaf het begin begeleid”, vertelt Sascha Glasl, architect en stedenbouwkundige van Space&Matter, terwijl hij uitkijkt op de eerste contouren van Schoonschip. Zijn kantoor zit direct tegenover de plek waar straks de woonwijk verschijnt. Hij hoeft maar een paar stappen te doen en hij staat op de steiger. Waar overigens ook zijn eigen huis komt, want hij is een van de bewoners van Schoonschip.

“Het was niet altijd makkelijk, maar de kerngroep, die er vanaf het begin bij betrokken is geweest, is altijd in dit project blijven geloven. We hebben nooit opgegeven. Het is zo mooi dat nu de eerste concrete tekenen echt te zien zijn. Ik stond vandaag nog op de steiger. Wat een geweldig gevoel geeft dat zeg.”

48 families en tien architecten

Wat het project vooral lastig maakte waren de hoge duurzaamheidsambities, maar ook de regelgeving en de organisatievorm vormden een uitdaging. Want wat is wél te realiseren en wat niet? Ervaring met het bouwen van een duurzame én drijvende woonwijk was er niet, dus het werd een flinke zoektocht. Eentje waarbij diverse adviesbureaus, 48 families en maar liefst 10 architecten bij betrokken waren.

“Dat heeft de boel enorm vertraagd”, vertelt Eva Gladek, oprichter van Metobolic, een bureau dat bekend is van duurzame broedplaats De Ceuvel in Amsterdam-Noord. Elk aspect, elke keuze, elke verandering moest namelijk afgestemd worden met de bewoners. “Schoonschip werkt met een democratisch systeem. Op zich is dat mooi, het is goed om bewoners bij een project te betrekken, maar het was echt moeilijk om elk plan te bespreken. Daar hebben wij veel van geleerd. Als we te maken hadden gehad met een opdrachtgever en drie architecten was het project een stuk sneller klaar geweest.”

‘Harde isolatielaag is nodig’

De ambitie om volledig zonder EPS te bouwen is bijvoorbeeld op een gegeven moment opgegeven. “In de betonbakken beneden heb je echt een harde isolatielaag nodig, dat kun je met ander isolatiemateriaal moeilijk realiseren. Dat risico wilden de bewoners niet nemen”, legt Glasl uit.

Een aannemer regelen die dit allemaal wilde bouwen was een andere, lastige opgave. Want hoe vind je een creatieve bouwer die de grenzen van de duurzaamheid durft op te zoeken? “Er waren dertig aanvragen, maar slechts een paar waren écht gekwalificeerd”, vertelt Gladek. “Dat was voor ons een leermoment, we hadden niet verwacht dat er maar zo weinig aannemers het project aan durfden.”

Aannemers volop betrokken

Meest duurzaamste drijvende woonwijk

Schoonschip mag zich straks de duurzaamste drijvende woonwijk ter wereld noemen. Dit zijn de oplossingen die worden toegepast:

  • De waterwoningen zijn zeer goed geïsoleerd (EPC = maximaal 0) en worden niet aangesloten op het aardgasnet.
  • Voor de verwarming zorgen warmtepompen die warmte aan het water van het kanaal onttrekken en er wordt zoveel mogelijk gebruik gemaakt van passieve zonnewarmte.
  • Het tapwater wordt verwarmd met behulp van zonneboilers en warmtepompen; alle douches zijn voorzien van een installatie om warmte terug te winnen (WTW).
  • We wekken onze eigen elektriciteit op met fotovoltaïsche zonnepanelen. Elke woning heeft een accu waarin tijdelijke overschotten kunnen worden opgeslagen.
  • Alle woningen zijn aangesloten op een gezamenlijk smartgrid. Dit grid stelt ons in staat elektriciteit onderling slim uit te wisselen. Met 46 huishoudens krijgen we slechts één aansluiting aan het landelijke energienet. Dit is toegestaan vanuit de via RVO verkregen ontheffing voor een privaat elektriciteitsnet vanuit de Experimenteerregeling.
  • Er komt een gescheiden stroom voor de afvoer van grijs water (uit vaatwasser, wasmachine) en zwart water (uit toilet). In een pilot in samenwerking met Waternet wordt het zwarte water op termijn afgevoerd naar een bioraffinaderij, om het te vergisten en om te zetten in energie.
  • Alle woningen krijgen een groen dak dat minimaal 1/3 van het dakoppervlak moet beslaan.

Toch gingen uiteindelijk een aantal aannemers, waaronder Balance Deau, Beverloo en Dutch Lotus en Bouwbedrijf Van Middendorp, de uitdaging aan. Zij werden betrokken bij het onderzoekstraject, om vanuit de ogen van een bouwer erachter te komen wat wel en wat niet haalbaar zou zijn.

“Wij hadden bijvoorbeeld gekozen voor drijvende betonbakken om de huizen op te bouwen, maar toen zei een aannemer: dat is niet het duurzaamste materiaal”, legt Glasl uit. “We hebben toen veel experimenten gedaan voor ander materiaal, zoals composiet. Uiteindelijk is tóch voor de betonbak gekozen, omdat dat de haalbaarste optie was.”

Smart grid: om energie te ruilen

Ondanks het feit dat niet alle ambities worden waargemaakt, zijn de betrokken partijen erg trots op Schoonschip. Vooral het feit dat er een smart grid komt, is volgens de architect van Space&Matter erg bijzonder. “In Nederland mag je energie eigenlijk niet verhandelen, maar wij hebben hiervoor een uitzondering gekregen. Bewoners kunnen nu hun teveel opgewekte energie als het ware met elkaar ‘ruilen’. “

De smart grid wordt ontwikkeld en geïmplementeerd door Spectral, de spin-off onderneming van Metabolic. “Schoonschip is mede daardoor een van onze voorbeeldprojecten. We hebben écht onze hart en ziel hierin gestoken. Bovendien hebben we er veel van geleerd, ook van zaken die we beter anders hadden kunnen doen”, zegt de oprichtster.

Nog maar een paar nachtjes slapen

Inmiddels lijken bijna alle uitdagingen van Schoonschip overwonnen. De steigers liggen al in het water en de huizen worden prefab in elkaar gezet. Ze hoeven straks alleen nog maar naar de steigers te worden vervoerd. Nog maar een paar nachtjes slapen en dan is het éindelijk zo ver: dan is de duurzaamste drijvende woonwijk ter wereld gerealiseerd.

Installatiesysteem de volgende uitdaging

Het enige wat nog voor spanning kan gaan zorgen is het installatiesysteem. “Ik hoop dat de installatie in een keer allemaal goed gaat”, zegt Glasl hoopvol. “Het is vrij ingewikkeld wat we hier doen: de installateurs hebben te maken met een smart grid, een warmtepomp en met een gescheiden afvalwatersysteem. Dat moet allemaal goed geïnstalleerd worden”, legt hij uit.

Toch gelooft hij erin dat het project volgend jaar april gewoon opgeleverd wordt. Zijn huisje is waarschijnlijk al ver daarvoor klaar, naar verwachting in december. Eigenlijk kan hij nu al niet meer wachten. “Ik kijk er na al die jaren zo naar uit. Wat ik dan als eerste ga doen? In het water springen vanaf de steiger!”, lacht hij.

De huizen worden prefab in elkaar gezet en worden naar de locatie versleept. Foto’s: Isabel Nabuurs

Waar komt de volgende drijvende woonwijk?

En dan is het hopen voor de bureaus dat alle kennis die ze met dit project hebben opgedaan, elders opnieuw ingezet kan worden. Dat er nog veel meer duurzame, drijvende woonwijken worden gebouwd. Space&Matter is er volop mee bezig. “Het is alleen vrij lastig om waterlocaties te vinden om dit te realiseren”, legt Glasl uit. “Gemeentes geven dat soort plekken niet zo snel weg.”

Toch heeft hij er veel vertrouwen in dat er een nieuwe duurzame drijvende woonwijk in Nederland komt. “Gemeentes kunnen er straks niet meer omheen. Bouwen op het water is een geweldige oplossing voor het woningtekort en bovendien verwacht ik dat er steeds hogere duurzaamheidseisen gaan gelden voor nieuw te bouwen woningen. Daarom is het slim een project als Schoonschip te omarmen.”

Ook Gladek is ervan overtuigd dat een drijvende woonwijk op veel meer plekken in Nederland gebouwd kan worden. “Er is genoeg plaats in Nederland. Bovendien hebben we nu zoveel van dit project geleerd, een volgende keer kunnen we heel wat risico’s uitsluiten.”

Reageer op dit artikel