nieuws

Van restauratie naar restauratie

bouwbreed 29

Van restauratie naar restauratie

Miljoenen euro’s gaan er jaarlijks op aan subsidies voor onderhoud aan Nederlandse monumenten. Of dat geld goed wordt besteed, weet eigenlijk niemand. Deskundigen luiden de noodklok. “We renoveren restauraties.”

Prachtige eikenhouten kappen staan te verrotten waar je bij staat. Historische gevels die worden gezandstraald met catastrofale gevolgen. Restauratielieden zien met lede ogen toe hoe het in de praktijk steeds vaker mis gaat met monumentale panden.

Oorzaak? Prutswerk. En niemand die controleert hoe het werk wordt uitgevoerd. Zelfs niet als er subsidies van het Rijk en gemeenten in het spel zijn.

Wat nu gebeurt, is zonde van het geld én de monumenten

Niemand controleert hoe het werk wordt uitgevoerd

Dit verhaal begint kort na de zomer in een niet al te historische hoek van Gouda. Cobouw spreekt met drie afgevaardigden van de stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumenten (ERM). Maken de subsidieverstrekkers er een potje van? “De vraag is: Stel je je op als flappentapper en druk je op een knop en rolt er geld uit, of zeg je: ik wil wel aangetoond zien dat je goed werk levert? Wat er nu gebeurt is niet alleen zonde van het geld, het is ook zonde van de monumenten”, zegt Walter de Koning, directeur van de stichting, die in 2011 met een kleine subsidie van het Rijk is opgericht.

“Vroeger was het systeem beter”

Juist om de kwaliteit van restauraties te bevorderen. De Koning weet zich gesterkt door Harry van Waveren, voorzitter van de stichting (en wethouder) en Klaas Boeder, restauratiedeskundige. “Vroeger was het systeem beter”, klinkt het uit hun monden.

Van Waveren: “Maar die kwaliteit is wegbezuinigd. Bij iedere kabinetsformatie ging er weer 20 procent vanaf. Van de twintig deskundigen bij het Rijk zijn er nog vijf over. Bij gemeenten en omgevingsdiensten zie je precies hetzelfde gebeuren.”

Onderhoudsachterstand is tussen 1995 en 2010 flink teruggebracht

Waar komt de kritiek gedaan? Het leek toch zo goed te gaan met de 100.000 Nederlandse monumenten waaronder kerken, molens, buitenplaatsen, torens, boerderijen, kloosters, woonhuizen en kantoren. Ja, er was sprake van een grote onderhoudsachterstand, maar die is tussen 1995 en 2010 flink teruggebracht. Van 40 procent tot 10 procent.

Subsidiefraude ligt op de loer

Maar waar gehakt wordt vallen spaanders. Bij een gebrek aan eenduidige kwaliteitseisen, wordt er op meerdere plekken in het land maar wat aangemodderd, constateren de drie. Boeder: “We doen maar wat. Fraude met subsidies ligt daardoor op de loer. Soms staan we voor een monument, dat vijftien jaar lang was gerestaureerd, gewoon vanwege slecht werk.”

Opdrachtgevers maken geen gebruik van uitvoeringsrichtlijnen ERM

Te algemene aanbestedingsteksten. Ongeclausuleerde subsidies. Nauwelijks verstand van zaken. Dat is vragen om problemen, verzucht het drietal. Precies daarom begrijpen ze niet waarom vrijwel geen enkele opdrachtgever gebruikmaakt van de uitvoeringsrichtlijnen die de stichting ERM heeft ontwikkeld. Richtlijnen die nota bene “afrekenen met enorm uitgebreide, warrige bestekken, ellenlange discussies tijdens de uitvoering en nauwelijks recht te zetten bouwblunders”.

De Koning geeft een voorbeeld van een gerestaureerd waaggebouw. “De isolatie was zo slecht aangebracht dat de prachtige eikenhouten kap verrotte. Maar daardoor moest ook de leibedekking, die wel prima was aangebracht, eraf. Zo zijn er meer voorbeelden.”

“Wordt er massaal geld over de balk gegooid? Ik weiger het te geloven”

Hebben de drie gelijk? Dat zou betekenen dat er voor misschien wel miljoenen euro’s subsidie over de balk wordt gegooid. Volgens Karin Vlaar, van de Vereniging van Architecten Werkzaam in de Restauratie (VAWR), valt dat wel mee. “Ik kom zeker bij kerken prutswerk tegen, maar dat komt ook door de platte keuzes die zij maken. Het klopt dat er achteraf nauwelijks wordt getoetst of de subsidies goed terecht zijn gekomen, maar dat er massaal geld over de monumentenbalk wordt gegooid, weiger ik te geloven.”

Wel degelijk spanningsveld tussen kwaliteit en budget

Toch ziet Vlaar ook dingen misgaan. “Er is wel degelijk een spanningsveld tussen kwaliteit en budget. Ondeskundige uitvoeringen vinden er ook plaats en met toezicht wordt te weinig gedaan. Dat heeft ook te maken met het zwalkende overheidsbeleid van decentralisatie naar centralisatie naar decentralisatie. Kennis vloeit daardoor weg bij gemeenten en provincies.”

Vlaar dringt er ook op aan dat opdrachtgevers de richtlijnen van de ERM opnemen in bestekken en aanbestedingsteksten. “Het gaat erom dat we met z’n allen dezelfde taal spreken en dat we appels met appels kunnen vergelijken.”

Zorgen over toekomst Nederlandse monumenten én vakmanschap

Ook de Vereniging Restauratie Steenhouwers (VRS) maakt zich zorgen over de toekomst van Nederlandse monumenten én het vakmanschap. “Subsidieverstrekkers zouden er wat strakker op kunnen zitten”, reageert William Slotboom, voorzitter van de VRS.” Met tranen in zijn ogen volgt Slotboom de aanbesteding van de Domtoren. “Erkende architecten dreigen daar buiten de boot te vallen, omdat aanbestedingsregels dit zouden blokkeren. Maar wat is nu belangrijker? Het gaat hier wel om een van de Nederlandse topmonumenten.”

Begin dit jaar schreef Slotboom, samen met negen andere belangenorganisaties, een brief aan de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen Jet Bussemaker over het belang van het behoud van het restauratievak. “Er is eigenlijk vrij weinig mee gebeurd”, zegt Slotboom. “Vooral juridisch schijnt het lastig dicht te regelen zijn.”

Het steekt dat opdrachtgevers in zee gaan met niet erkende bedrijven

Het steekt hem vooral dat opdrachtgevers in zee gaan met niet erkende bedrijven. Dat heeft soms “catastrofale” gevolgen. Zo maakte hij in Zutphen mee dat een historische gevel werd gezandstraald. “Er is niets meer van over. En ook in Amsterdam zie ik geregeld dat aannemers verkeerde materialen gebruiken. Laatst lijmden ze een kussen op een raamdorpel. Die moet je erop zagen!”

Problemen nemen alleen maar toe

Van Waveren, De Koning en Boeder zien de problemen voorlopig alleen maar toenemen. “Elke maand komt er een klooster leeg te staan, elke week een kerk, elke dag een boerderij. Dat betekent dat deze monumenten voortaan overgeleverd zijn aan de overheid. Om nog maar te zwijgen over de trend van dalende subsidies.”

Oplossing: kiezen voor ruïnebeleid

Van Waveren ziet een oplossing. Nederland zou net als Engeland vaker kunnen kiezen voor het ruïnebeleid. In die gevallen is alleen een degelijke constructie heilig. “Voor de flora en fauna is dat geweldig, al komt een kerk in de stad daar natuurlijk niet voor in aanmerking. Voor bijvoorbeeld Achterhoekse boerderijen kan het prima.”

Nederland monumentenland? Extra aandacht is nodig, besluit De Koning. “Dingen zijn in de loop der jaren uit balans geraakt.”

Jaarlijkse subsidie van twee ton opgedroogd

ERM vreest ook voor haar eigen voortbestaan. In 2015 kreeg de stichting voor het laatst subsidie van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. “De middelen zijn nu zo goed als opgedroogd”, verklaart De Koning. Het ging om een jaarlijkse subsidie van twee ton. 



Reactie Nationaal Restauratiefonds

“In opdracht van gemeenten en het Rijk keren wij subsidies uit. Subsidieverleners zelf zijn verantwoordelijk voor het toezicht op de kwaliteit van het geleverde werk. Hoe dat gaat is voor ons onduidelijk, maar wij denken niet dat er op massale schaal geld over de balk wordt gegooid. Iemand die een subsidie wil voor een project van 20.000 euro is al snel 2000 euro kwijt aan vooronderzoek. Nadat je die moeite hebt genomen, ga je toch geen fratsen uithalen? Of de richtlijnen van het ERM gevolgd moeten worden? Wij weten niet of je die kunt afdwingen. Wij ontvangen er bovendien ook kritische geluiden over.”

Zorgen van stichting ERM samengevat

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels