nieuws

Wetenschap De comebacksteen

bouwbreed

Baksteen verkeert onder architecten in een verrassende fase van wederopstanding. Niet dat die ooit daadwerkelijk verdwenen was, maar erg sexy was de baksteen nooit. Het was gematerialiseerde oubolligheid.

De constructieve functie had baksteen al lang verloren als gevolg van de komst van beton, kalkzandsteen en de spouwmuur. Geleidelijk aan is zij verworden tot oversized bekleding. Voor dit fenomeen introduceerde Jan Westra, decaan van de faculteit Bouwkunde van de TU Eindhoven, jaren geleden de term Dutch Dressing, dat Adolf Loos overigens al in 1898 beschreef.
Kwantitatief zat het met baksteen altijd wel goed, maar er is nu sprake van een lastig te verklaren charmeoffensief. Is het de herontdekking van de menselijke maat? Een schijnargument, want hoewel de individuele steen daar aan appelleert, wordt baksteenarchitectuur juist in toenemende mate groter, uniformer en schaallozer. Duurzaamheid lijkt een andere drogreden om de populariteit te verklaren. Slechts in de achterhaalde opvatting dat duurzaam synoniem is met een lange levensduur is dat geloofwaardig.
Veeleer lijken conservatisme en nostalgie de sleutelbegrippen. Baksteen heeft namelijk wel een duurzame positie in onze bouwcultuur. Protectionisme (‘eigen steen eerst’) zou dan de conclusie kunnen zijn. Ook dat levert geen bevredigend antwoord op als men zich realiseert dat het aanvankelijk buitenlandse architecten als Vandenhove, Natalini, Krier en Kolhoff waren die de baksteen terug onder de aandacht brachten.
Nu is het zover dat ook afstudeerders aan de TU/e, onwennig trots maar zonder schroom, in baksteen durven ontwerpen. Daar waar de rest van de universiteitscampus druk bezig is met nanotechnologie, zijn wij bezig met het toonbeeld van de brute-forcemethode. Mocht die hausse doorzetten dan is er werk aan de winkel voor bouwkundigen. Want achter de dierbaarheid en schijnromantiek van de gebakken Hollandse klei zit ook een andere ontnuchterende werkelijkheid. Op elke tien gebouwde woningen verdwijnt het equivalent van één woning in de afvalcontainer. Aanpassen van baksteengebouwen kan alleen op destructieve en kapitaalvernietigende wijze. Van onze totale energieconsumptie is 40 procent bouwgerelateerd en de feodale arbeidsomstandigheden van metselaars zijn ronduit gênant in de 21ste eeuw.
Maar een van de meest kwalijke gevolgen van de renaissance van baksteen is onstoffelijk. De verdere teloorgang van elegantie en lichtheid dreigt. Met de herontdekking van de baksteen lijkt ook strengheid en plompheid terug te keren. Mag architectuur ook nog gewoon een feestje zijn?
Docent architectural engineering aan de faculteit Bouwkunde, TU Eindhoven

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels