nieuws

‘Architectonische feestzaal’ laat zich moeilijk temmen

bouwbreed

De Sint Gerlachuskerk behoort tot de monumententophonderd van Nederland. Restauraties aan het barokke godshuis leverden architecten door de jaren heen vele hoofdbrekens op. ”We moesten het zelf allemaal uitvinden.”De laatste restauratie van de monumentale Sint Gerlachuskerk in Valkenburg aan de Geul duurde 12,5 jaar. Een restauratie die heel wat voeten in de aarde had, bleek bij een rondleiding door de kerk. Architect Jan Voorvelt kan ook nog gruwelen van een voorval met fresco’s in 1962.

De in 1720 in barokstijl gebouwde Sint Gerlachuskerk behoort tot de monumententophonderd van Nederland, mede door de fresco’s van Johann Adam Schöpf (1720-1772) waarin het leven van de ridder-kluizenaar Gerlachus wordt uitgebeeld.
Aanvankelijk was het simpelweg de bedoeling om bij het binnenwerk de fresco’s te reinigen. Die waren vervuild door wierook en kaarsenwalm. ”Toen we daarmee begonnen, trof ons een malheur”, vertelt architect Jan Voorvelt van HVN Architecten, al sinds 1974 betrokken bij allerlei restauraties aan de kerk. ”Een van de werknemers van de aannemer trapte van bovenaf door het gewelf, waardoor er een gat viel. Dat gewelf bestond uit stro, riet, en korte twijgjes, vastgemaakt aan houten balken. We ontdekten door dat ongeluk per toeval dat die twijgjes in die draagconstructie aangetast waren door schimmel en houtrot. De vraag was: hoe maken we die draagconstructie weer goed. Daarover bestaan geen boeken, we moesten het zelf dus uitvinden.”
Voorvelt gruwelt nog van een eerdere restauratie van het plafond met fresco’s in 1962. ”Toen vond een ware esthetische verminking plaats, er werden 5520 schroeven in het plafond gedraaid uit angst dat het anders naar beneden kwam”, herinnert hij zich. ”Metalen plaatjes, waarin de schroeven gedraaid werden, moesten zorgen voor draagvlak van het stucwerk”.

Methodes

Bij de recente restauratie werden al die duizenden schroeven er een voor een uit gedraaid, werd het plafond schoongemaakt en de fresco’s gerestaureerd.
De schroeven werden er terug ingedraaid, maar dieper, verzonken, en bedekt met mortel. Voor het zover was moest het architectenbureau eerst een keuze maken uit twee mogelijke methodes. De eerste was het gewelf van bovenaf in orde maken. Dat is bij wijze van proef ook gebeurd bij een van de tien travées tussen de draagconstructies. Daarbij zijn de bovenliggende twijgen van de frescoplafonds weggehaald en is in plaats van de twijgen een kunststof wapening aangebracht, vertelt voormalig timmerman Wiel Gelissen van ‘huisaannemer’ Coppes uit Valkenburg, al sinds jaar en dag betrokken bij de restauratie.
Vervolgens werd daar kalkmortel in gegoten. Als snel bleek dat deze methode te rigoureus en te duur was. In plaats daarvan werd gekozen voor het van beneden af injecteren met gebruikmaking van zoveel mogelijk authentieke materialen. Dat gebeurde door gespecialiseerde restaurateurs uit Antwerpen. Vervolgens werden ook de fresco’s en schilderingen aan zowel plafond als wanden geretoucheerd en gerestaureerd.
Architect Piet Mertens van HVN Architecten is al 35 jaar bij de restauratie van St Gerlachuskerk betrokken. Hij noemt de kerk ‘een architectonische feestzaal’, en juist daarom zo lastig te restaureren. ”Barokke kunst wordt vaak slecht begrepen”, weet hij. ”De barok versmolt werkelijkheid en illusie tot een geheel, wat je ziet is niet altijd wat er echt is.”

Anders

Kerkmeester Wiel Gelissen vult aan: ”Het restaureren van wat je noemt normale bouwkundige werken is eenvoudig te overzien. Maar dit is anders. We zijn in het jaar 1997 begonnen met de toren, die moest nieuwe leien hebben. Er zat een torsie in met windbelasting, dus moesten ook de vloeren verstevigd worden. In 2004 begon het overige buitenwerk. Gevels voegen, in glas- in loodramen het lood vervangen, noem maar op. Ook moesten er leien gelegd worden op het zuiddak van de kerk. We hebben eerst de balken boven verstevigd, het oude leien dak eraf gehaald. Daarna heeft de restauratie een tijd stilgelegen omdat het kabinet de subsidiekraan dichtdraaide. Toen in 2007 nieuwe subsidies afkwamen, konden we de klus afmaken.” n

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels