nieuws

‘Tot een paar maanden terug was hier een open riool’

bouwbreed Premium

Bouw- en aannemersbedrijf Th. J. van Dijk restaureert een eeuwenoude overkoepelde watergang in het middeleeuwse centrum van Gouda. Begin volgend jaar kunnen kano’s en kleine bootjes onder het gewelf doorvaren. Het duivenechtpaar dat zich heeft genesteld in een nis van de drooggelegde wateronderdoorgang in het centrum van Gouda, beweegt geen veer als de twee mannen van Bouw- en aannemingsbedrijf Th. J. van Dijk het booggewelf betreden. “Ze zijn aan ons gewend geraakt”, glimlacht Maarten van Grieken. Dat is maar goed ook, vindt Ron Snel. De komende maanden zullen vogels en bouwvakkers geregeld in elkaars gezelschap verkeren.

Vier vaklieden van Bouw- en aannemingsbedrijf Th. J. van Dijk gaan de overkoepelde vaart restaureren. Ze herstellen het metselwerk van de kademuren, verstevigen het draagvlak van het welfsel met een betonnen constructie en vernieuwen de houten steunbalken onder het plafond.
Het karwei is onderdeel van een gemeentelijk project waarbij verbindingen tussen kanalen en sloten in het centrum van de voormalige havenstad geschikt worden gemaakt voor recreatievaart.
“We brengen het gewelf zoveel mogelijk terug in de oorspronkelijke staat”, zegt algemeen directeur Van Grieken. “Als we klaar zijn, gaan de sluisdeuren open. Begin volgend jaar kun je er onderdoor varen.”

Metselwerk

Al pratende tast hij in het donker naar stekker en contrastekker van een stroomaggregaat. De duiven volgen zijn verrichtingen met stoïcijnse kalmte. Enkele seconden later is de ruimte gehuld in het koude licht van een tiental tl-buizen. Het schijnsel onthult de staat waarin het gewelf verkeert. Langs het plafond lopen roestige buizen. Het oude metselwerk blijkt hier en daar provisorisch hersteld. Houten steunen zijn deels verrot en om de doorgang te verstevigen is in het verleden een metalen dwarsverbinding boven in de koepel aangebracht.
Technische directeur Snel loopt een paar meter onder het gewelf dat voorzien is van een houten werkvloer, blijft dan staan bij een afvoerbuis die langs een van de kademuren loopt. “Tot voor een paar maanden geleden was hier een open riool”, zegt hij met een vies gezicht. “Het spoelde rechtstreeks in de gracht. Volstrekt onacceptabel. We hebben dan ook meteen maatregelen genomen.”
Het open riool was een overblijfsel uit de negentiende eeuw, toen hygiëne vaak een sluitpost op de begroting was. “De meesten zijn weggehaald”, zegt Snel. “Maar soms kom je er nog wel eens een tegen. Meestal zoals hier, op een plek waar je het niet verwacht.”

Geschiedenis

De onderdoorgang ligt verborgen in het oudste deel van Gouda tussen de Donkere Sluis en de Dubbele Buurt. De gracht is zo’n 40 meter lang en ongeveer 5 meter breed. Hij loopt onder gebouw De Zon naar Achter de Kerk, zoals het straatje naast de Sint-Jan’s kerk heet.
Wanneer de watergang werd overkluisd is niet precies bekend. Mogelijk stond al in 1379 een huis op deze plek. Van Grieken wijst naar het plafond. “De stenen die je hier ziet, zijn zo oud nog niet. Vermoedelijk dateren ze van het begin van de negentiende eeuw. Archeologen schatten dat ze zo’n 150 à 200 jaar geleden zijn gemetseld.”

Waterloop

De oorsprong van de vaart gaat veel verder terug. Bijna zeker is het een gekanaliseerd stukje van de oorspronkelijke loop van het riviertje de Gouwe. In de middeleeuwen liep deze over het grondgebied van de heren Van der Goude, een adellijk geslacht dat rond de twaalfde eeuw haar hof in deze contreien vestigde. Tijdens en na hun bewind werd de waterloop gewijzigd, vanwege de aanleg van een haven en verschillende singels.
In dit grachtenstelsel speelde de watergang een belangrijke rol. “Vanaf dit punt konden de huizen hierboven worden bevoorraad”, zegt Van Grieken met een gebaar naar een poortje in het plafond. “Er voer dan een bootje onder het gewelf, waarna de schipper aanmeerde en zijn spullen loste.”
Daarnaast was de overkluisde vaart een schakel bij het reinigen van de grachten. De Gouwenaars gebruikten het verschil tussen hoog en laag water in de Hollandse IJssel om de kanalen te schonen. Door de sluizen open te zetten stroomde het water snel door de singels, zodat deze werden schoon gemaakt. De onderdoorgang bewees hierbij zijn nut want hij ligt op een centraal punt tussen twee sluizen.

Restauratie

Het gewelf bleef toegankelijk totdat tijdens de beruchte watersnood van 1953 het water Gouda tot aan de lippen steeg omdat het grachtenstelsel in open verbinding stond met de Hollandse IJssel. Het liep goed af, maar om de kans op toekomstige overstromingen te beperken, werden maatregelen genomen. Zo ging de Havensluis dicht en werd de overkluisde vaart voorzien van een betonnen bak met sleuven. Daarin konden schotten worden geschoven die in geval van nood het water tegenhielden. In feite betekende het dat de watergang was afgesloten.
In de jaren die volgden werd de gang vergeten. Alleen duiven vonden er een onderkomen.
Hij kwam pas weer in beeld toen de gemeente Gouda in 2004 besloot het waterstelsel zoveel mogelijk in oude luister te herstellen. In dat kader werd de vaart drooggelegd en gereinigd. De bouwkundige staat werd onder de loep genomen. Restauratie bleek noodzakelijk, doch niet onmogelijk. “Toen ik het hoorde, vond ik dat wij de opdracht moesten krijgen”, zegt Van Grieken. “Mijn bedrijf werkt al ruim een eeuw in Gouda. We hebben onder meer bruggen en sluizen in en rond de Dubbele Buurt opgeknapt. Ik had het ronduit zonde gevonden als deze klus aan onze neus voorbij was gegaan.”
Gadegeslagen door het duivenechtpaar, dooft hij de tl-lichten. Als Van Grieken en Snel het booggewelf verlaten, lijken de vogels bij wijze van saluut zachtjes te koeren. n

Reageer op dit artikel