nieuws

Inkoopbeleid overheid aanjager bouwinnovaties

bouwbreed

De overheid kan door haar inkoopkracht bouwbedrijven een gerichte krachtige impuls geven bij de ontwikkeling van innovatieve oplossingen. Dit vraagt van inkopende overheden én bouwbedrijven wel een ‘mind switch’. Een door Significant uitgevoerd de opdracht voor Economische Zaken en het Regiebureau Inkoop Rijksoverheid heeft laten zien dat innovatie gericht gestimuleerd kan worden.

Innovatie is maatschappelijk gezien van groot belang en is essentieel voor de productiviteitsgroei, economische ontwikkeling en internationale concurrentiepositie van Nederland op lange termijn. Daarnaast kan innovatie oplossingen bieden voor maatschappelijke uitdagingen waar Nederland de komende jaren voor staat, bijvoorbeeld op het gebied van mobiliteit, duurzaamheid en waterhuishouding.
Wat prikkelt ondernemingen om te innoveren? Vaak is er een commerciële noodzaak, ingegeven door de levenscyclus van een product of het gedrag van con-currenten. Maar zelfs als er een noodzaak is, kunnen bedrijven belemmeringen ondervinden die hen ervan weerhouden werkelijk te innoveren. Bijvoorbeeld als de afzetmarkt voor innovatieve producten onzeker is, of de verwachte terugverdientijd te lang. Of als de onderneming is niet in staat de superioriteit van een innovatief product aan te tonen.
De overheid kan deze belemmeringen vanuit haar rol als opdrachtgever reduceren door zelf een brede afzetmarkt te creëren, als eerste klant (‘launching customer’) op te treden, door leveranciers in een aanbesteding uit te dagen met innovatieve oplossingen te komen en door gecreëerde verwachtingen bij marktpartijen ook daadwerkelijk waar te maken. Zeker in de grond-, weg- en waterbouw beschikt de overheid over een enorme inkoopkracht; dat biedt mogelijkheden om gericht innovatie te stimuleren.

Interventies

Hoe kunnen overheden een prikkelende vraag in de markt zetten? Veel overheden besteden nog traditioneel aan. Dat wil zeggen met een programma van eisen dat precies voorschrijft hoe en met welke materialen de opdrachtnemer het bouwproject moet uitvoeren. Die aanpak geeft geen ruimte voor innovatieve oplossingen. Stimulerender is het daarom om functionele outputeisen te stellen, die ruimte bieden aan de opdrachtnemer om zelf te bepalen hoe hij tot de gevraagde prestaties komt. Dit is bijvoorbeeld toegepast door Rijkswaterstaat bij de aanbesteding van de Maeslantkering in de Nieuwe Waterweg. Ook kan het in bepaalde situaties helpen om vooraf af te spreken dat het intellectueel eigendom bij de opdrachtnemer wordt belegd (al dan niet onder licentie), zodat deze het verder commercieel kan exploiteren. De ontwikkelkosten worden daardoor makkelijker terugverdiend. Een laatste voorbeeld: neem in langlopende contracten afspraken op over een passende verdeling van risico’s en voordelen. Denk bijvoorbeeld aan afspraken over efficiencywinsten die worden geboekt als gevolg van innovaties tijdens de looptijd van het contract.
Kijken we naar het inkoopproces dan is het cruciaal dat overheden zich gedurende het hele traject open stellen voor innovatieve oplossingen. Dit kan door in een marktconsultatie proactief marktpartijen te benaderen om inzicht te krijgen in het innovatiepotentieel in de markt. Maar ook door voor een innovatieve aanbestedingsprocedure te kiezen (denk aan de prijsvraag of concurrentiegerichte dialoog) of door in de gunningsfase innovatieve voorstellen positief te waarderen ten opzichte van traditionele oplossingen. Bij de aanbesteding van de Tweede Heinenoordtunnel onder de Oude Maas was een van de gunningscriteria bijvoorbeeld ‘mate van innovatief karakter’. Deze tunnel moest onder complexe grondcondities gerealiseerd worden.
Dat overheden de eigen rol als opdrachtgever professioneel invullen is een voorwaarde om marktpartijen zo ver te krijgen dat zij ook daadwerkelijk investeren in deelname aan marktconsultaties of het bieden van een creatieve oplossing tijdens de aanbesteding.
Een vorm van een marktinterventie die we hier apart noemen is de toepassing van (product-) normen in inkooptrajecten. Dit kunnen formele normen zijn, zoals NEN-normen of ISO-normen. Maar ook overheidsnormen, die eenzijdig door een overheidsorgaan worden opgelegd. Bijvoorbeeld de eis dat al het hout in producten die het Rijk inkoopt afkomstig is uit bossen die op een voorgeschreven manier (duurzaam) worden beheerd.

Krachtenbundeling

Op het eerste gezicht lijken normen innovatie juist af te remmen in plaats van aan te jagen. Toch zijn er allerlei belemmerende omstandigheden denkbaar op de leveranciersmarkt die opgelost kunnen worden door het slim inzetten van normen. Bijvoorbeeld als afnemers onvoldoende vertrouwen hebben in vernieuwende producten dan kan normering bijdragen aan het verhogen van dit vertrouwen. En als een klein aantal ondernemingen een dominante marktpositie heeft (in een gesloten markt) kunnen normen juist de toegankelijkheid voor nieuwe toetreders vergroten doordat productspecificaties gestandaardiseerd worden. Ook kunnen in een markt met een groot aantal innoverende spelers (1000 bloemen die bloeien) normen worden toegepast om te zorgen voor focus en kritische massa, zodat vernieuwende producten tot verdere (commerciële) ontwikkeling kunnen komen.
Succesfactor voor het aanjagen van innovatie is de gerichte inzet van de inkoopkracht van de overheid. Inkoopinitiatieven van grote (of samenwerkende) overheden, bijvoorbeeld de bouwdepartementen, bieden perspectief op gww-gebied. De recent ingezette acties ten aanzien van categoriemanagement sluiten naadloos aan op het gericht stimuleren van innovatie.
Verder is het belangrijk bij ieder aanbestedingstraject een multidisciplinair team samen te stellen van inhoudelijk deskundigen, marktexperts, behoeftestellers en inkoopexperts.
Bundeling van expertises leidt tot de juiste marktprikkels en biedt een stimulerende voedingsbodem voor innovatieve oplossingen. Het is vervolgens aan architecten en aannemers om zich hierdoor te laten prikkelen en werkelijk met nieuwe oplossingen te komen. Dit vraagt van hen om een extern gerichte bedrijfscultuur en een participatieve wijze van besluitvorming waarin individuele initiatieven de ruimte krijgen die ze verdienen. En bovenal vraagt dit om vertrouwen tussen overheden en marktpartijen.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels