nieuws

Schokbeton-schuur als monument van prefab bouw naar museum

bouwbreed

lelystad – Dit najaar begint het Nieuw Land Poldermuseum in Lelystad met de herbouw van een zogeheten Schokbeton-schuur. Het is een in originele staat verkerende landbouwschuur waarvan er noch verscheidene – weliswaar aangepast aan de eisen van deze tijd – in de Noordoostpolder staan. De schuur bezit museale waarde, omdat hij model staat voor de eerste grootschalige toepassing van prefab betonnen bedrijfsgebouwen.

De Schokbeton-schuur die zo kenmerkend is voor de Noordoostpolder is onbedoeld een voorbeeld geworden van duurzaam bouwen, misschien zelfs van de IFD-bouwmethodiek. In de jaren van de wederopbouw bedacht Rijkswaterstaat bij gebrek aan goede bouwmaterialen en geschoold personeel een schuur die snel kon worden gemonteerd door iedereen die maar in de ruwe polder wilde werken. De bouwkundige afdeling keek het kunstje af van Amerikanen en Engelsen die al wat meer ervaring hadden met de nieuwerwetse methode. Samen met Schokbeton in Kampen werd een Nederlandse variant bedacht. De keuze viel op deze fabriek, omdat Schokbeton een kwalitatief goed product maakte en daarnaast in staat was om in hoog tempo de benodigde volumes te leveren.

Van 1949 tot 1962 zijn bijna duizend schuren in montagebouw uitgevoerd. Als er eenmaal was geheid en het zat een beetje mee, dan stond er in één dag alweer een schuur overeind.

Uitgangspunt bij de ontwikkeling van de modules was de maat van de staldeur. Deze bedroeg aanvankelijk 1,44 centimeter. Later werd 1,40 centimeter aangehouden. De spantafstand werd op driemaal de moduulmaat vastgesteld.

Afhankelijk van de grondslag stonden de schuren op betonnen heipalen met een lengte van 3 tot 12 meter. Ook de fundering was in de meeste gevallen geprefabriceerd. Het nieuwe land moest nog inklinken en daarom moesten de stalvloeren vrijdragend zijn. Die werden in het werk gestort.

De betonnen gevelplaten waren relatief dun en voorzien van versterkingsribben. De dikte ter plaatse van de cassette bedroeg slechts 45 millimeter en ter plaatse van de ribben 150 millimeter. Later werden de ribben nóg dunner (130 millimeter). De topgevels van de schuren hebben een vakwerkachtig karakter door een geometrisch stramien van betonstijlen en randbalken die nodig waren voor het opvangen van de winddruk. De stijl- en balkelementen werden opgevuld met cassetteplaten.

Drie series

Een Schokbeton-schuur was doorgaans opgebouwd uit 180 betonelementen waarvan het gewicht varieerde van 180 tot 1750 kilo. De schuren zijn gebouwd in drie series. Bij de eerste bouwseries bestond de constructie nog uit houten driescharnierspanten. De kapconstructie bestond uit hout. Bij de latere series werden de spantpoten en windstijlen eveneens uit beton vervaardigd. Ze werden ter plaatse gestort. Veruit de meeste schuren zijn gedekt met pannen. Maar bouwmaterialen waren in de eerste jaren van de wederopbouw zo schaars dat de eerste zestig schuren met riet zijn gedekt, een materiaal dat in de kale polder immers wel in ruime mate voorhanden was.

Vanaf 1956 gaf de Nederlandse overheid ook gronden uit in erfpacht en eigendom. Het zou het einde inluiden van de Schokbeton-schuur. Want met het overheidsbeleid werden boeren nu zelf verantwoordelijk voor het stichten van hun gebouwen. Hoewel de stichtingskosten van de prefab Schokbeton-schuur in de jaren vijftig zo�n 5 procent goedkoper was, grepen veel landbouwers liever terug op de traditionele bouwwijze omdat zij daarmee, voor zover de voorschriften het toelieten, iets meer naar eigen wens en behoefte konden bouwen. Daarmee viel ook de vraag naar het standaard schuurtype weg.

Oude luister

De schuur waarvan de elementen nu nog opgeslagen liggen op het buitenterrein van het museum, stond oorspronkelijk op het terrein van een transportbedrijf in Emmeloord. In zijn oude luister hersteld, krijgt het gebouw straks een museumfunctie. De schuurt dateert van 1951 en is een van de zeldzame exemplaren die niet door de tand des tijds zijn aangetast. De paardenstal, de stal voor het jongvee en het authentieke pannendak zijn bewaard gebleven. Volgens Cors de Waard van het museum zal de Schokbeton schuur op slechts een enkel onderdeeltje straks afwijken van zijn oorspronkelijke staat. Het bouwwerk komt niet meer op heipalen te staan maar op een betonnen plaat. En de stromatten waarmee het oorspronkelijke dak was geïsoleerd, zullen worden vervangen door een modern isolatiemateriaal.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels