nieuws

Innovatieve contractvorm niet altijd zaligmakend

bouwbreed

De overheid doet als ontwerper, bouwer én financier van infrastructuur een stap terug. Steeds vaker treden marktpartijen op de voorgrond en worden contractvormen bij aanbestedingen innovatiever. Bij de Betuweroute komen we allianties tegen, de A59 is een zuivere pps-constructie. Over het hoe, het waarom en de toekomst van innovatieve contractvormen laten Aad Zoon, Martijn Gesink en Wijnand Susanna hun licht schijnen.

In het traditionele aanbestedingsmodel bedenkt, ontwerpt en financiert de opdrachtgever (lees: overheid) een project, waarna ze een aannemer uitzoekt die het uitvoert. Dit model wordt meer en meer verlaten en de contractvormen die afwijken van de standaard noemen we innovatief. We komen ze meestal tegen bij de aanleg van infrastructuur maar ook utiliteitsprojecten lenen zich ervoor.

De aanleg van 10 kilometer snelweg tussen Geffen en Den Bosch – een stukje A59 – is een mooi voorbeeld van een DBFM-contract (Design, Build, Finance and Maintenance) waarin marktpartijen de taak van de rijksoverheid op verzoek van de provinciale overheid (tijdelijk) overnemen. Wat is het geval? Omdat economische activiteiten geremd worden, wil de provincie Noord-Brabant een belangrijk knelpunt in haar infrastructuur aanpakken.

Omdat het om een stukje rijksweg gaat, klopt ze daartoe aan bij de rijksoverheid die vervolgens begripvol nee schudt. Pas in 2008 komt er geld beschikbaar. Daar wil de provincie niet op wachten, maar wat te doen? Van een rijksweg wil een provincie geen eigenaar zijn en ook met de investering en het onderhoud is geen rekening gehouden in de begroting. De provincie wendt zich vervolgens tot de markt.

Private partijen wordt gevraagd wegcapaciteit te leveren: twee rijstroken heen en weer, gedurende 15 jaar. De provincie wil per kwartaal betalen voor deze capaciteit en de risico�s bij de marktpartijen leggen. Die ontwerpen, bouwen en financieren de weg niet alleen, ze zijn ook 15 jaar verantwoordelijk voor het onderhoud ervan en voor het management van de doorstroming erop. Wordt de weg om welke reden dan ook afgesloten, dan staat de �teller� stil; er wordt niet betaald want er is geen capaciteit.

Een helder principe dat de marktpartijen in staat stelt, binnen de contractuele en vergunningtechnische voorwaarden, op zoek te gaan naar een maximaal renderende exploitatievorm. Dat begint al met de opleverdatum: die is er niet.

Hoe eerder de weg klaar is – lees: hoe eerder er capaciteit wordt geleverd – hoe eerder de provincie gaat betalen. Het contract gaat uit van drie jaar bouw en vijftien jaar exploitatie, maar dat kan ook zestien plus twee worden. Iedere maand eerder is winst voor de aannemers. Uiteindelijk gaat de weg terug naar het Rijk.

Het innovatieve bij de aanbesteding van de A59 zit �m niet zozeer in de publiek-private samenwerking en dito financiering, maar vooral in de verlegging van de risico�s naar de private partijen en in de vrijheid die men contractueel krijgt om een zaak van algemeen belang binnen gestelde voorwaarden op een eigen wijze in te vullen.

Iets dergelijks maar toch weer heel anders zien we bij de Betuweroute waarvan de aanleg in honderden deelcontracten is aanbesteed. Bij sommige van die contracten heeft ProRail, dat namens de overheid opdrachtgever is, bonus/malus- of optimalisatieregelingen toegepast.

Bij een tweetal aan één aannemerscombinatie gegunde contracten is in plaats van een Design & Construct oplossing gekozen voor een alliantievorm tussen de aannemer en Prorail. Dat werkt zo. In tegenstelling tot een conventioneel contract waarbij aannemer en opdrachtgever ieder hun eigen projectteam op elkaar loslaten, wordt bij een alliantie één gezamenlijk projectteam gevormd. Aannemer en opdrachtgever leveren beide de teamleden. Zo�n projectteam is op één locatie gehuisvest en zet in onderlinge samenwerking en vertrouwen alles op alles voor een goede afloop. Het beschikt over één alliantiebudget. Kritiek en voorstellen tot verbetering zijn altijd welkom en door de onderlinge korte lijnen worden beslissingen snel genomen. Een dergelijke werkwijze maakt optimalisaties, risicobeheersing en bewaking van de voortgang veel effectiever en eenvoudiger dan in een conventionele contractvorm. De extra financiële prikkels om het project zo efficiënt mogelijk uit te voeren, doen logischerwijs de rest omdat beide partijen daar profijt van hebben.

Bij de Betuweroute werd dit model vormgegeven in de Waardse alliantie die in 1999/2000 startte. Doel: in het voorjaar 2004 klaar zijn met de aanleg van 30 km onderbouw spoorbaan, inclusief de tunnel De Giessen en het spoorwerk, op een zeer slechte ondergrond van zes meter veen. De Waardse alliantie heeft bij deze risicovolle, slechte delen van de Betuweroute – met veel onzekerheden en bovendien een uiterst kritische omgeving – zijn kracht bewezen.

De onzekerheden zouden bij een conventionele aanpak en werkverdeling dé ingrediënten kunnen vormen om van meet af aan in een onderlinge vechtsituatie te raken met alle gevolgen van dien (vertraging, kostenstijgingen, zwartepieten). Zo niet nu. Het uitgangspunt, de klus samen klaren en geld verdienen door het bereiken van optimalisaties en gezamenlijke risicobeheersing van werk en omgeving, stond duidelijk voorop.

Ook eerder opleveren door slim en efficiënt te werken leverde de alliantie een extra kostenbesparing op. Dat betekent dat niet alleen de aannemer baat heeft gehad bij deze samenwerkingsvorm, ook voor de opdrachtgever (Projectorganisatie Betuweroute) heeft de alliantie een reële kostenbesparing opgeleverd. Iets wat het project goed kon gebruiken, maar dit terzijde.

Het alliantietraject is zonder meer geslaagd: niet alleen is de opleverdatum ruimschoots gehaald (november 2003), het oorspronkelijke ontwerp is op een aantal punten kwalitatief verbeterd en het alliantiefonds is lopende het proces gegroeid dankzij de optimale samenwerking.

Een dergelijk langlopend en complex infrastructureel contract ruimschoots op tijd afhebben en nog geld overhouden ook, dat is een unieke prestatie en ondenkbaar bij een conventionele contractrelatie. Pikant detail: de alliantiemanager was bij aanvang geleverd door de opdrachtgever, maar toen betrokkene na twee jaar elders aan een andere uitdaging begon, werd hij zonder veel discussie opgevolgd door de tweede man van het team, iemand van de aannemerscombinatie. Zoiets is in een conventioneel contract absoluut onbestaanbaar.

Nog een voordeel: het alliantieteam kon als uit één mond praten en onderhandelen met de buitenwereld (veelal gemeentes over wier grondgebied de lijn loopt), waardoor bijvoorbeeld externen geen kans kregen om alliantiepartijen tegen elkaar uit te spelen. Net als bij de pps-constructie schuilt het innovatieve bij de alliantievorm in het proces, en vooral in de behandeling van risico�s en optimalisaties. Uiteraard moeten deze zaken gezamenlijk gemanaged kunnen worden, zodat voor beide partijen een win-win situatie ontstaat.

Uitvoeringsproces

Zijn innovatieve contractvormen, gegeven de vele hierboven beschreven voordelen, nu verreweg en altijd te verkiezen boven de traditionele vorm van aanbesteden? Nee, dat nu ook weer niet. Neem de aanleg van een boortunnel. Dat is een puur uitvoeringsproces waar niet veel aan bij te sturen valt. De bijbehorende risico�s horen thuis bij de aannemer, die kent zijn vak het best. Dan is een alliantie niet de geëigende werkvorm maar past een Design & Construct-overeenkomst het beste.

Een innovatieve contractvorm is niet altijd zaligmakend, ook een pps niet, hoe hard het ministerie van Financiën deze vorm ook propageert (de markt, tenzij �). En ook Rijkswaterstaat kan wel vinden dat 30 procent van de contracten een innovatief karakter hebben moet, maar de realiteit is dat er nog maar weinig van dergelijke kansrijke contracten zijn gesloten. De innovatieve contractvorm heeft zeker toekomst maar is nog te vaak een geforceerd aandoende politieke keuze en niet altijd een logisch gevolg van doordachte overwegingen. In dat opzicht is er voor vooruitstrevende geesten in de bouw nog veel werk te doen.

�Voor progressieve geesten in de bouw nog veel te doen�

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels