nieuws

Van exclusief broekstuk tot pinakel Keramisch bouwmateriaal in Leiderdorp nog ambachtelijk gemaakt

bouwbreed

leiderdorp ­ Muurafdekpannen, schoorsteenpotten, pinakels, exclusieve dakpannen en broekstukken. Kleiwarenfabriek firma Gebroeders Ginjaar uit Leiderdorp bakt keramische bouwmaterialen in ouderwetse overslaande vlamovens in praktisch elk gewenst formaat en verglaast ze bovendien op verzoek in een tweede ovengang.

Tamelijk onopvallend in een klein straatje aan de rand van Leiderdorp, grenzend aan het Groene Hart, staat al bijna honderd jaar de kleiwarenfabriek firma Gebroeders Ginjaar. Bij het betreden van de fabriek is het alsof je zo de geschiedenis instapt. Honderden meters oude houten schappen met keramische half­ en eindproducten en vier karakteristieke gemetselde overslaande vlamovens waar zelfs na een bakproces van een week geleden de warmte nog vanaf komt. Hier bakken de medewerkers van de kleiwarenfabriek afwijkende formaten schoorsteenpotten en bijzondere producten, zoals Oegstgeester nokvorsten of bouwmaterialen voor restauraties van de gebouwen van bijvoorbeeld Berlage, de Amsterdamse school en talloze Jugendstil­panden.

De voorraad klei ligt in twee bulten op staal op het fabrieksterrein. Jolanda Ginjaar, kleindochter van de stichter, is samen met Dirk Hoeksema directeur van de kleiwarenfabriek. ‘Vroeger werd de klei voor onze producten uit het stroomgebied van de Oude Rijn aangevoerd over het riviertje de Does. Tegenwoordig betrekken we de klei onder andere uit Noord­Limburg en Utrecht.’ De klei uit Limburg is ‘mager’, die uit het gebied van de Leidsche Rijn ‘vet’. ‘Klei is vet als het percentage deeltjes kleiner dan 10 mu 60 procent bedraagt.’

Buitenlucht

De klei ligt in de buitenlucht om de organische bestanddelen erin te laten verrotten. Hierna gaat de klei in een mengmachine waarbij een medewerker zand, chamotte of mangalox toevoegt voor een donker product. Ginjaar: ‘Voor een goede vorstbestendige en constante samenstelling mengen we de twee kleisoorten in gelijke delen.’

Eenmaal in het juiste mengsel gaat de klei afhankelijk van het gewenste product naar een stempelpers, vacuümstrengpers of schoorsteenpottenpers. Vroeger draaiden de medewerkers de schoorsteenpotten handmatig. Bij de start van het bedrijf stonden er wel twintig draaischijven op de ‘draaierij’. De draaiers vervaardigden de schoorsteenpotten met behulp van schopschijven. Na de elektrisch aangedreven schijven deed de pottenpers zijn intrede. ‘Elke pot heeft zijn eigen matrijs. Komt er een aanvraag voor een nieuw model pot dan moet ook een nieuwe stalen matrijs worden gemaakt.’

Ook bij de vacuümstrengpers maakt Ginjaar gebruik van mallen. Voor kleine partijen wordt gebruik gemaakt van kunststof mallen. In geval van handgemaakte modellen van gipsen mallen.

Plasticiteit

Na het persen gaan de kleiproducten naar de droogrekken. Elk model krijgt vanwege de plasticiteit van de klei en de vorm van het eindproduct een eigen droogrek aangepast aan het model. ‘Bovendien keren we ze om, om te voorkomen dat ze kromtrekken. De bovenkant van de verse klei droogt namelijk sneller dan de onderzijde.’ De droogkamers zijn in de buurt van de ovens zodat met de restwarmte van het bakproces de verse klei kan drogen.

Na vier weken zijn de vormen klaar voor het eerste bakproces. ‘Een dikke scherf moet je daarbij voorzichtig opstoken om scheurvorming te voorkomen.’ Ginjaar stookt de ovens met gas op voor de eerste ovengang tot 980 graden Celsius. ‘Dat is de maximum temperatuur met deze klei, anders smelt hij.’

Controle op de hoogte van de temperatuur vindt plaats met behulp van ‘Seger kegeltjes’ die in de oven staan en door een kijkgat zijn te zien. Als de kegeltjes omvallen, is de vereiste temperatuur bereikt. Na een bakperiode van 24 tot 36 uur is het product voorgebakken en draagt het de naam ‘biscuit’. Het afgekoelde product is vervolgens klaar voor verglazing tijdens de tweede ovengang. ‘Je kunt wel verglazen op de eerste scherf, maar je hebt dan veel afval.’

Het meest toegepast zijn de transparante glazuren op rode pannen. ‘In afwijking van vroeger zijn de glazuren kant­en­klaar. Ze zijn wel voorzien van zware metalen, maar die zijn gebonden zodat geen gevaar ontstaat voor de gezondheid tijdens het verwerken.’

Beperkingen

Volgens Ginjaar zijn in principe alle vormen van keramische bouwproducten leverbaar. ‘Je zit natuurlijk wel vast aan een maximum formaat als gevolg van de beperkingen van de klei.’ Het handwerk maakt bepaalde producten uniek maar wel prijzig. Voor een broekstuk waarbij drie nokvorsten samenkomen in een met de hand te boetseren pot is een medewerker van Ginjaar al gauw twee dagen bezig.

Dat heel veel aannemers niet weten dat alle vormen leverbaar zijn, wijt Ginjaar aan gebrek aan kennis bij de bouwmaterialenhandelaren. ‘Van oudsher leverden wij alleen via bij de overkoepelende Hibin aangesloten bedrijven. Leveringen direct aan aannemers was verboden.

Enkele bouwmaterialenhandelaren weten helaas niet eens meer waartoe wij in staat zijn en zullen bij aanvraag voor bijzonder keramisch materiaal vaak ten onrechte zeggen dat bepaalde modellen niet meer leverbaar zijn.’ Restauratieaannemers kunnen tegenwoordig uiteraard direct contact opnemen met de kleiwarenfabriek.

De fabriek levert de producten weliswaar zonder keurmerk, maar ze gaan volgens Ginjaar zeker honderd jaar mee.

Er kan in elk gewenst formaat worden gebakken

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels