nieuws

Georganiseerde chaos in Bastille functioneert weer Ingrepen Projectgegevens

bouwbreed

enschede – Misschien is het structuralisme de Bastille op de campus van de Universiteit Twente niet in vorm maar toch zeker in gebruikswaarde overeind gebleven. Het in de loop der jaren dichtgeslibde studentenbolwerk, een ontwerp van Piet Blom uit 1969, functioneert na enkele in het oog springende ingrepen van architect Robert Winkel weer als vanouds: als een georganiseerde chaos.

Het is weer een levendige boel in het studentenbolwerk de Bastille in Enschede. Maar liefst 26 studentenorganisaties hebben hun intrek genomen in het gerenoveerde gebouw. Sommige zijn introvert en opereren achter met posters dichtgeplakte glaspuien, andere zijn juist weer heel open en confisqueren de aangrenzende verkeersruimten met zitjes van tweedehands meubilair. Een aangenaam ogende georganiseerde chaos.

Er lijkt wat dat betreft in het studentengedrag niet veel veranderd in de afgelopen dertig jaar, want toen de kleurrijke, jaren-zestigarchitect Piet Blom het gebouw in 1969 ontwierp had hij dit beeld al voor ogen. Het gebouw, ontworpen als een levendige stad waarin alle functies samengaan, was toen een reactie op het modernisme dat juist functiescheiding voor ogen had. Het door Blom gebruikte gedachtegoed en de wijze waarop hij dat in architectuur vertaalde, staat bekend als het structuralisme. Bloms ontwerpen van de Bastille, het woningcomplex de Kashba in Hengelo maar ook van de paalwoningen in Rotterdam, staan, net als enkele ontwerpen van Herman Hertzberger (Vredenburg in Utrecht en Centraal Beheer in Apeldoorn), bekend als voorbeelden van deze architectuurstroming.

Kenmerkend zijn de interieurs, die als een verzameling van kleinere structuren ruimtelijk in elkaar overvloeien. Vaak met een overvloed aan trappetjes, nisjes, bankjes en doorkijkjes waardoor het structuralisme ook wel ontmoetingsarchitectuur wordt genoemd.

De ontmoetingsarchitectuur van Blom en zijn tijdgenoten blijkt inmiddels erg tijdgebonden te zijn. Het ideaalbeeld zoals dat in de Bastille is vormgegeven is in de loop der jaren door verbouwingen steeds meer dichtgeslibd, waardoor het open karakter verloren ging.

De spannende studentenburcht – die zijn naam dankt aan het uiterlijk: uitbundige baksteenarchitectuur met torens en smalle raampartijen – werd een uitgeleefd en donker hol waar niemand de weg kon vinden. Grootschalig onderhoud was al die jaren uitgebleven en bovendien voldeed het gebouw niet meer aan de huidige bouwfysische en veiligheidseisen. Kortom: leegstand trad op en sloop was zelfs een optie. Alleen een ingrijpende renovatie kon van de Bastille weer een dynamisch centrum van de campus maken.

Opdrachtgever

Architect Jan Hoogstad, supervisor van de reconstructie van de UT, droeg Robert Winkel voor als renovatiearchitect. Omdat het gebouw ook na de verbouwing primair voor studenten en studentenorganisaties zou zijn, werd de net opgerichte Student Union gemandateerd opdrachtgever namens de UT.

Robert Winkel (40) is een jonge architect die vooral naam maakte met de spraakmakende renovatie van het 25kV-gebouw in Rotterdam dat hij met een glazen voorhanggevel transformeerde van een schakelstation in een bedrijfsverzamelgebouw. Ook de hightech cataloguswoning Smarthouse is van zijn hand. Ogenschijnlijk is de eigentijdse architectuur van Winkel onvergelijkbaar met die van de baksteenarchitectuur – die vaak als truttig wordt omschreven – van Blom. Toch heeft Winkel een uitgesproken sympathie voor het structuralisme. Dat wil zeggen: voor het ideaal van het verweven van functies. De daarvoor te gebruiken architectuuruitingen kunnen verschillen en zijn tijdgebonden. Zo kan de door Blom ontworpen georganiseerde chaos in de Bastille in stand blijven met gebruikmaking van andere ontwerpmiddelen. “Het gaat mij om de inhoud en niet om de vorm”, aldus Winkel.

Toch heeft hij bij het opschonen van het gebouw respect getoond voor typische Blom-elementen en daar waar ze door de vervuilende verbouwingen waren verdwenen zelfs weer teruggebracht. Zo is de draagstructuur van betonkolommen met T-profilering op sommige plekken weer zichtbaar geworden. De molenwiekende carrévorm waarin ze zijn opgesteld gebruikte Winkel ook voor de zware staalconstructie in het opgetilde dak boven het atrium. Dit atrium vormt het nieuwe activiteitenhart in de Bastille. Door één carré van betonkolommen te verwijderen en op de plek van de voormalige speakerscorner een flink aantal kubieke meters beton te slopen (waaronder de tweede verdiepingsvloer), ontstond deze imposante ruimte, geschikt voor grote feesten. De doorbraak wordt op het tweede niveau doorkruist door een stoere loopbrug. Vanaf die brug, maar ook vanaf de vrijgekomen omliggende verdiepingen, kunnen de activiteiten in de zaal worden gevolgd. Winkel heeft daarvoor rondom vouwwanden aangebracht van ruwe vurenhouten delen die naar believen gesloten of geopend kunnen worden. En vondst die uitstekend past bij de dynamiek van het gebouw.

De belangrijkste opgave voor Winkel was het gebouw weer bruikbaar te maken. Een van de klachten was dat studenten nauwelijks de weg meer konden vinden in de verstopte doolhof van gangen, ruimten en trappetjes. Winkel: “Waar de studietijd in de jaren zestig met gemak zeven of acht jaar duurde, is dat nu gemiddeld vier jaar. Studenten hebben dus minder tijd om het gebouw te leren kennen. Helderheid was dan ook nodig.” Om die reden zijn van de vele toegangen die het gebouw kende, twee tot hoofdentree gemaakt. Als straks op de begane grond de nieuwe mensa (voorheen op de tweede verdieping gelegen) klaar is, zal daar een derde belangrijke toegang tot het gebouw ontstaan. De nieuwe entrees die Winkel ontwierp zijn als ruime vluchtwegen gedimensioneerd, nodig in een gebouw met een vloeroppervlak van 6000 vierkante meter waar op gezette tijden vele honderden studenten aanwezig zijn.

Winkel koos voor het contrast en gebruikte glas als hoofdmateriaal voor de entrees. Voor architectuurpuristen misschien een doodzonde maar voor Winkel juist een respectvolle toevoeging die het werk van Blom benadrukt. “Bovendien is de renovatie zodanig ontworpen en uitgevoerd dat desgewenst de oorspronkelijke architectuur van Blom altijd nog is terug te brengen”, aldus Winkel. Het zal de studenten een zorg zijn. Zij hebben de Bastille dankzij de renovatie weer kunnen inlijven en de traditionele bestorming tijdens de jaarlijkse Batavierenrace kan in stand blijven.

Zestien verschillende vloerniveaus zijn teruggebracht naar drie hoofdniveaus, de verborgen speakerscorner maakte plaats voor een drie verdiepingen hoog atrium en twee entrees zijn vergroot en geheel in glas uitgevoerd. Het zijn enkele in het oog springende ingrepen die architect Robert Winkel deed bij het renoveren van de Bastille in Enschede.

Oorspronkelijk ontwerp uit 1969

Renovatiearchitect

Robert Winkel en Michel Zaan van Mei architecten en stedebouwers uit Rotterdam

Samenwerkend architect

Beltman Architecten & Ingenieurs, Enschede

Opdrachtgever

Student Union, Enschede

Hoofdaannemer

Plegt-Vos Oost, Oldenzaal

Adviseur constructies

Schreuders Bouwtechniek, Hengelo

Begin renovatie

Oplevering Bastille

Oplevering mensa

4,4 miljoen euro Bastille/950.000 euro mensa

Trappenhuis in de vernieuwde Bastille.Foto�s: Luuk Kramer

Respect voor typische

Blom-elementen

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels