nieuws

De onzichtbare aanwezigheid van een ondergrondse supermarkt

bouwbreed Premium

Deze tijd ­ vol van veranderingen en onzekerheden ­ vraagt ook van een architect andere benaderingen en uitgangspunten, een nieuw engagement. Daarbij gaat het in de eerste plaats om de aandacht te richten op de dynamiek van de moderne stad, intussen rekening houdend met het reeds lang bestaande. Beide, oud zowel als nieuw, bevatten het […]

Deze tijd ­ vol van veranderingen en onzekerheden ­ vraagt ook van een architect andere benaderingen en uitgangspunten, een nieuw engagement. Daarbij gaat het in de eerste plaats om de aandacht te richten op de dynamiek van de moderne stad, intussen rekening houdend met het reeds lang bestaande. Beide, oud zowel als nieuw, bevatten het nodige potentieel en het basismateriaal voor zo�n nieuwe benadering. Het moderne stadsgevoel naast een bezonken historisch besef met nieuwe architectonische opvattingen als �traît d�union�.

De situatie die ik in Brielle aantrof, toen ik de opdracht kreeg een nieuwe supermarkt te ontwerpen, was als volgt: een moderne stad, gesymboliseerd in de wijk Nieuwland en daartegenover de historische wallen van de oude binnenstad, met een strook �niemandsland� ertussen. Daar zou de supermarkt een plaats moeten krijgen. Met dit uitgangspunt in het achterhoofd ben ik gaan nadenken over een aanpak die beide stadsdelen recht zou doen. Beter nog: die aan het gebied een nieuwe dimensie zou toevoegen.

De architectonische praktijk wordt in toenemende mate beïnvloed door onvoorspelbare gebeurtenissen en omstandigheden. Complexe politieke, sociale en economische overwegingen bepalen nogal eens de richting van veelal ondoorzichtige besluitvormingsprocessen. Hierdoor is de opvatting dat de praktijk beschouwd kan worden als de toepassing van een theorie aan slijtage onderhevig.

De activiteiten die door een architect verricht worden zijn zeer uiteenlopend. Het is de vraag of er nog wel een enkele theorie in staat is de steeds complexere praktijk te reguleren. De architect werkt steeds meer samen met andere disciplines, waarmee kennis en kunde worden gedeeld. De praktijk is daardoor sterk verbreed. Ze is niet meer uitsluitend gericht op bouwen, of beter gezegd: op het specificeren hoe er gebouwd dient te worden. De dagelijkse praktijk van de architect omvat bijvoorbeeld ook het verrichten van studies en ontwerponderzoeken binnen het kader van eerder genoemde ondoorzichtige besluitvormingsprocessen.

Nu blijkt dat hierbij het ontwerp niet meer het belangrijkste is, maar dat de studie moet resulteren in een evenement. Om succesvol te zijn moet de architect dus flexibel genoeg zijn adequaat met de complexiteit van de maatschappelijke werkelijkheid om te gaan. Tegelijkertijd moet hij echter in technisch en conceptueel opzicht voldoende consistent zijn om meer te kunnen bieden dan een simpele representatie van die werkelijkheid. Dit alles bedenkende, kwam ik op het idee van een ondergrondse supermarkt. Dus een bouwwerk dat geheel in zijn omgeving opgaat. In wezen geen gebouw meer in de gebruikelijke betekenis van het woord.

Tijdens een bezoek aan Alvaro Siza�s Ocean Swimming Pool, gesitueerd aan de Atlantische kust in de Portugese gemeente Matosinhos, deed ik de inspiratie op voor dit idee. Het zwembad laat een andere benadering van de natuurlijke omgeving zien, in die zin dat de architectuur meer autonoom en open is ten opzichte van de weidse contouren van het landschap. Verwijzingen naar traditionele architectuur zijn buiten beschouwing gelaten ten gunste van vlakke vormen, uitgevoerd in ruw gewapend beton. De geconstrueerde vorm van de kleedkamers, die toegankelijk zijn via een helling, is parallel geplaatst aan een bestaande, één kilometer lange muur langs de kust, onder het niveau van de kustweg. De omsluiting van het zoutwaterbad is georganiseerd op basis van natuurlijke hoogteverschillen in de massieve rotspartijen die dienen als onderbouwing. Het beperkte aantal ingrepen die het project typeren, zoals platforms, trappen, muren en paden, zijn alle geconstrueerd binnen de contouren van dit onregelmatige landschap. Daarbij is het gebruik van materialen beperkt gebleven tot onbewerkt gewapend beton, stenen plaveisel, behandeld Riga hout en koperen dakplaten. Siza�s zwembad is perfect opgenomen in de kustlijn en �bestaat� dus eigenlijk niet.

Ondergronds bouwen zou in de toekomst wel eens heel belangrijk kunnen worden. Toch kan het nooit een doel op zichzelf worden, maar wel een vanzelfsprekende optie. Tot nu toe blijft ondergronds ruimtegebruik beperkt tot kelderachtige constructies: parkeergarages, metrostations. Er wordt momenteel vrijwel alleen ondergronds gebouwd in samenhang met de ontwikkeling van nieuwe infrastructuur.

Ondergronds bouwen kan echter ook een strategie zijn om een historisch stadsgezicht te beschermen, zoals het geval is in Brielle. Maar het kan omgekeerd eveneens de trek van de economische bedrijvigheid vanuit het stadscentrum naar de periferie tegengaan. Bouw in het centrum ondergrondse kantoren en winkelcentra en je slaat twee vliegen in één klap: je gaat ongewenste stadsuitbreiding met monotone bedrijvenparken tegen en je draagt bij aan de revitalisering van de binnenstad.

Ondergronds bouwen vergt wel een nieuwe visie op het onderscheid tussen publieke en private ruimte. Die lopen daarbij veel meer in elkaar over en vervagen. In Brielle is dat concreet te zien in de aanleg van de parkeerplaats op eigen terrein en gemeentegrond. Een ander voorbeeld is het daglicht. Dat valt niet langer naar binnen vanaf de openbare weg, maar het wordt door middel van patio�s of bovenlichten opgevangen op het eigen grondgebied. Op die manier krijgen de stad en de natuur, kantoren, bedrijfsgebouwen en woningen en de omgeving waarin zij geplaatst zijn een hechter onderling verband.

Niet een gebrek aan ruimte, maar het behoud van het unieke uitzicht op de historische stadswallen was voor mij uiteindelijk de doorslaggevende reden de nieuwbouw van de Brielse supermarkt geheel ondergronds te situeren met de parkeerplaats erboven op maaiveldhoogte. Op die manier blijft het fraaie uitzicht op de binnenstad onaangetast. Bovendien krijgt de locatie een positieve bestemming en wordt een knelpunt elders ­ een drukke supermarkt in het oude centrum ­ opgelost.

Het kelderniveau waar de eigenlijke supermarkt zich bevindt, heeft een oppervlakte van 2500 m2, waarin opslag, sanitaire voorzieningen, kantoor en kantine zijn inbegrepen. Aan de voorzijde komt een glaswand voor de daglichtinval. Het hoogteverschil tot het maaiveld wordt aan die zijde overbrugd door een talud. Het transport van de aangeleverde goederen naar het ondergrondse magazijn vindt verticaal plaats met een lift. Loopbanden, geschikt voor winkelwagens vormen de verbinding tussen het parkeerdek en de supermarkt.

Binnen het ovaalvormige parkeerterrein worden 152 parkeerplaatsen aangelegd, direct op de supermarkt een parkeerdek met 82 plaatsen en ernaast nog eens 70 plaatsen. Een lage aarden wal onttrekt de geparkeerde auto�s grotendeels aan het zicht, zodat het zicht op de stad ook daardoor niet wordt beïnvloed.

Reageer op dit artikel