nieuws

Utopische architectuur werd militair doelwit

bouwbreed

den haag – Voor het eerst in de geschiedenis is een wereldomspannende oorlog begonnen met de aanval op twee kantoorgebouwen. Tot nu toe is het een nieuw soort oorlog, niet tussen landen maar tegen het terrorisme. Dat kan makkelijk veranderen, als de Verenigde Staten een aanval doen op Irak. Hoogbouw zal dan nooit meer gewoon worden. ‘De Derde Wereldoorlog begon met de aanval op de Twin Towers’, staat mogelijk in de geschiedenisboeken van de toekomst.

Een hoge toren bouwen zal nooit meer normaal worden. Dat twee kantoorgebouwen een oorlog kunnen uitlokken is een ongekend fenomeen. De betekenis van de aanval op de utopische architectuur in New York is na een jaar nog steeds niet in volle omvang duidelijk geworden. Tot nu toe begon een oorlog met de moord op een kroonprins of het bezetten van een buurland. De Franse Revolutie ving aan met de bestorming van de Bastille en het bevrijden van de gevangenen. De Russische met de bestorming van het winterpaleis in Sint Petersburg. Vlak voor de val van de muur bestormde de bevolking van Roemenië het paleis van Ceaucescu. Het hoofdkwartier van Arafat wordt regelmatig onder vuur genomen. Gebouwen hebben dus altijd een rol gespeeld in de geschiedenis van oorlog en revolutie. Maar slechts het in brand steken van de Rijksdag door Rinus van der Lubbe na de inauguratie van Hitler komt in de buurt van de aanval op de Twin Towers. Ook daarbij bestaan speculaties dat de nazi’s de brand zelf aangestoken hebben, om de communisten te kunnen beschuldigen. Vergelijkbare speculaties doen de ronde over de aanval op de Twin Towers, het Capitool en het Pentagon.

Doelwit

Nog nooit zijn ‘gewone’ kantoorgebouwen een belangrijk militair doelwit geweest. Daarom is de verwarring een jaar na de aanval nog steeds bijzonder groot. De grenzen van de conventionele oorlogsvoering zijn overschreden. Dat maakt het beoordelen van de oorzaak en gevolgen moeilijk. Het is dus ook niet eenvoudig om te begrijpen wat er is gebeurd en hoe het kan worden voorkomen. De ingenieurs en constructeurs zijn het niet eens over hoe de Twin Towers hebben kunnen bezwijken. De overheersende mening is dat de hitte van de brand het staal heeft verzwakt. De instorting zou zijn begonnen met het afschuiven van de verbinding tussen de lichte tralieliggers van de vloeren en de stalen kern. Daarna was er geen houden meer aan, omdat de ene op de andere vloer instortte. Deze visie verklaart echter niet, waarom de toppen van de gebouwen als wiggen in de gevelkokers zijn gedreven.

Holistisch

Het National Institute of Standards and Technology (NIST) krijgt 16 miljoen dollar om de zaak uit te zoeken. De nadruk ligt daarbij op constructie, materialen en techniek, maar er wordt ook gesproken over een holistische benadering. Daarbij wordt ook gekeken naar het gedrag van mensen en de betekenis van de architectuur. Het NIST heeft echter nog weinig meer gedaan dan het aankondigen van het onderzoek. De centrale vraag: ‘wat is er misgegaan, hoe kan het worden voorkomen, wat moet er veranderen?’, is nog niet beantwoord. Voor constructeurs is het een nieuw probleem. Het aanvliegen van hoge gebouwen met burgervliegtuigen is namelijk niet goed vergelijkbaar met windbelasting, aardbevingen, brand, explosies en zelfs niet met conventionele oorlogsvoering. Volgens sommige constructeurs hadden de gebouwen onmiddellijk moeten bezwijken en is het een wonder dat ze nog zo lang zijn blijven staan. Anderen beweren dat ze niet zouden zijn bezweken zonder springladingen onderin het gebouw. Veel getuigen spreken over ontploffingen en rook van beneden, maar het zou ook om het bezwijken van installaties kunnen gaan. Enkele ingenieurs stellen voor om hoge gebouwen te versterken. Dat zou 1 of 2 procent van de bouwsom kosten en veel ellende kunnen voorkomen. Architecten en stedenbouwkundigen hebben een ander probleem. Hun vraag is: ‘wat stond er, waarom is het weggevaagd en wat moet er in de plaats van de Twin Towers komen?’ Sommigen willen de historische structuur van Manhattan herstellen. Anderen willen onmiddellijk beginnen met de herbouw van de Twin Towers. De leaser van het World Trade Center wil graag vier halfhoge torens bouwen, maar krijgt nog geen toestemming van de gemeente. Het aantal schetsen en plannen is eindeloos, van futuristische megastructuren tot een stil parkje met een monument en een kabbelende beek. New York kan echter nog geen keuze maken. Dat is niet verwonderlijk, want eerst moet de betekenis van aanval nog uitkristalliseren. ‘Er is een aanval uitgevoerd op een symbool van de moed en de kennis’, stelt prof. dr.ir. G. van Zeijl van de capaciteitsgroep Architectuur van de faculteit Bouwkunde van de TU Eindhoven. Volgens hem hoorden de Twin Towers bij de reeks gebouwen die je niet hoort te treffen, volgens de conventies. Verklaarbaar vindt hij het wel, omdat de torens samen met het Pentagon en het Capitool de uitdrukking van de machtspolitiek vormden, de belichaming van de Amerikaanse samenleving. ‘Meestal wordt echter een leider aangepakt, dat is meer voor de hand liggend dan een gebouw.’ Gebouwen zijn een materialisatie van wat leeft in de geest. Van Zeijl legt uit dat de Twin Towers refereerden aan de stijl van de Gotiek, als uitingen van handelsgeest. ‘Zij vormden een uitdrukking van de kapitalistische utopie, niet de droom, maar de werkelijkheid. De bouw was een inert moment in de architectuurgeschiedenis, een gedachte ‘dit is wat er nu moet gebeuren’. Het werden twee torens met zelfdragende gevels, maar nog wel hybride, met een kern. De architectuur is neogotisch, maar tegelijkertijd ook niet. Het was een onuitsprekelijk moment, ontzettend uitdagend, nieuw, een kick voor de bewoners van New York. De Twin Towers belichaamden de notie van het sublieme, de durf, de moed. Er is een aanval uitgevoerd op de moed.’ Maar de aanval was niet alleen gericht op de verbeelding van de (over)moed. De Twin Towers waren ook het symbool van verstand en kennis, door de architect pragmatisch vertaald in materie. ‘De aanval is niet alleen een beeldenstorm, het is ook een kennisstorm. De encyclopedische kennis is zo autonoom aan het worden, dat hij onze eigen vijand kan zijn’, aldus Van Zeijl. In de jaren ’70 van de vorige eeuw deden architecten een poging om communisme en kapitalisme samen te brengen. De architectuur is echter in handen van het kapitalisme gekomen. Dat geldt ook voor de Twin Towers. Van Zeijl verwijst naar uitspraken van de architectuurhistoricus Manfredo Tafuri: ‘Wat kunnen gebouwen eigenlijk? Je kunt er geen betere wereld mee maken. Door iets te bouwen dat bijvoorbeeld veiligheid suggereert, roep je automatisch een vijand op. Het is dom, cynisch en zelfs misdadig om de wereld goed te willen maken met gebouwen. Als architect moet je je niet meer bezighouden met de functie van een gebouw in de maatschappij.’

Speculeren

Is dat fout gegaan bij het ontwerpen en uitvoeren van de Twin Towers? De aanval is door niemand opgeëist en over de motieven blijft het speculeren. Veel gebouwen zijn gesneuveld in oorlogen, maar altijd als gevolg van oproer, bombardementen of veldslagen. Gewone gebouwen werden slechts terloops het slachtoffer van kogels en bommen, maar niet als doelwit gekozen. Waarom gebeurde dat wel in New York? Het blijft tot op grote hoogte gissen. We weten niet wat de gevolgen van dit nieuwe verschijnsel zullen zijn voor het ontwerpen en uitvoeren van gebouwen. Maar dat bouwen nooit meer hetzelfde zal zijn is zeker. ‘Meestal wordt een leider aangepakt, meer voor de hand liggend dan een gebouw’

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels