nieuws

Restauratie synagoge ware puzzel

bouwbreed

Een onalledaagse opdracht is het, de restauratie van de bijna 150 jaar oude synagoge in Arnhem. Vanwege de aard van de werkzaamheden en de geschiedenis, maar vooral ook door het restauratieplan dat deels door de joodse geloofswetten werd voorgeschreven. De architecten van bureau Vos, Ten Broeke, Van Wely uit Velp, hebben sinds het aannemen van de klus een bijzondere liefde voor het rijksmonument ontwikkeld.

Het is 1998 als voorzitter E.J. Schoevaars van de Stichting Arnhemse Synagoge de Velpse architecten binnenhaalt voor de restauratie van het gebouw uit 1853, ontworpen door de toenmalige stadsarchitect H.J. Heuvelink. Hoewel zij al in 1974 tot rijksmonument is uitgeroepen, staat de sjoel er vervallen bij. Immers, de joodse gemeente die voor de Tweede Wereldoorlog nog minstens 1600 leden telt, is na deportatie en liquidatie van 1300 Arnhemse joden behoorlijk geslonken. Na een eerste herstelbeurt na de oorlog is er nauwelijks meer geld voor het onderhoud.

Bijgestaan door de Stichting Arnhemse Synagoge kan de joodse gemeente in 1998 de opdracht tot restauratie geven: een karwei met een prijskaartje van 6,2 miljoen gulden, bijeengebracht met subsidies van Rijk, provincie en gemeente.

Het werk is niet mis. Oorspronkelijk komt men door de ingang gelijk de ruimte voor de eredienst binnen, met een oppervlakte van veertien bij twintig meter en een plafond op twaalf meter hoogte. Aan weerskanten van de ingang zijn trappenhuizen met bewerkte houten trappen die leiden naar de vrouwengalerijen boven de sjoel, die volgens joodse traditie voorzien zijn van sierlijke houten rasterwerken. Glas-in-lood en hoge ramen die van de eerste verdieping achter de galerijen langs naar beneden lopen, zorgen voor een bijzondere lichtval. Het hoge gewelfde plafond bevat drie ornamenten met sierlijsten van waaruit kroonluchters neerhangen. Acht houten kolommen dragen het plafond, vormgegeven met kapitelen aan de bovenkant.

Puzzel

Inmiddels zit het gewelfde plafond van riet met stucwerk samen met de bijzondere versieringen al tientallen jaren onder het stof, verborgen achter een tweede plafond, vier meter lager. De synagoge is als een van de weinige gebouwen overeind gebleven in de oorlog, maar er te weinig gemeenteleden over om in zo’n grote ruimte de sabbatsdienst te houden. Bij de ingang wordt een portaal met een ruimte voor religieuze maaltijden gebouwd, de lengte van de sjoel wordt van twintig naar dertien meter teruggebracht. Bij die verbouwing sneuvelen de trappen, twee draagkolommen en zeven meter vrouwengalerij. De glas-in-loodramen worden afgebroken en opnieuw gezet, waarbij de figuren allen op een andere plek komen.

Voor C.J. Willems en G. Zweers van het Velpse architectenbureau een grote puzzel: behalve de restauratie van het casco met het metselwerk in kruisverband, moet aan de binnenkant alles worden teruggebracht in oorspronkelijke staat. Maar hoe maak je een restauratieplan als sierhekken en trappen zijn verdwenen en versieringen niet van dichtbij te bekijken zijn omdat er een plafond voorzit waarop men niet kan lopen? Meten en tekenen blijken daardoor ook een haast ondoenlijke opgave. Een deel van het voorbereidend werk, zoals kleuronderzoek aan de plafondornamenten kan daarom pas worden voortgezet als de sloop al vergevorderd is.

Een extra hindernis, maar dan volgens de architecten van een charmant karakter, vormen de joodse geloofswetten. Deze schrijven voor dat de rabbijn tussen de schemer van vrijdagavond en zaterdagavond niet mag reizen. Een slaapvertrek naast de synagoge hoort dus bij de restauratie. In de keuken waar religieus voedsel wordt bereid, mag een vleesproduct niet in aanraking komen met een melkproduct. Dat vereist twee werkbladen, twee gootstenen en twee voorraadkasten. Tijdens het loofhuttenfeest moet iedereen in de openlucht staan, zonder het minste stukje dak. Het ontwerp van deze bijgebouwen vereist veel creativiteit van de architecten.

Het glazen dak van de loofhut mag geen plafonddelen hebben die boven iemands hoofd dicht blijven. Een constructie waarbij dakpanelen als bloemblaadjes openslaan moet dat nu oplossen. Een elektrisch sluitsysteem is geen optie, net zo min als een lift voor minder validen in de sjoel, want op de sabbat en op feestdagen wordt niets elektrisch bediend, zelfs geen lichtschakelaar.

Alle voorschriften in acht genomen, nadat eerst al ideeën uit het restauratieplan zijn geschrapt, terwijl andere zaken juist ontbreken. Vanaf nu wordt echter hard aan de synagoge gewerkt door hoofdaannemer Hulshof uit Houten/Vorden, schildersbedrijf Van der Wal uit Vorden, EM Elektrotechniek Doetinchem BV en Polman installatietechniek uit Zevenaar. Maar niet op zaterdagen en joodse feestdagen, want dat is afgesproken en vastgelegd in het bestek.

‘Meten en tekenen blijken haast onmogelijke taak’

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels