nieuws

Barbarella, Flintstones en Vitruvius

bouwbreed Premium

Verstopt achter hoge muren en ingeklemd tussen twee rijen getraliede eengezinswoningen staat een klein gebouwtje. Op het eerste gezicht een tent of wigwam, maar dan van hout en golfplaat, waar paarse kokers uitsteken. Maar dat is het niet, het is een kunstwerk.

Het kunstwerk heet Space chalet en is gemaakt door Bastienne Kramer in opdracht van de Rijksgebouwendienst en de penitentiaire inrichting Amerswiel voor vrouwen in Heerhugowaard. Deze vrouwen kunnen rondlopen en sporten op het binnenterrein, en hun ‘vrije tijd’ ook in het Space chalet doorbrengen. Ze kunnen dan even ontsnappen aan het oog van de bewakingscamera’s en zich met kussens rond een open haard scharen.

Kijken

Is het Space chalet nu architectuur of kunst? Of is die vraag totaal onbelangrijk? Feit is wel dat dit recente werk van kunstenares Bastienne Kramer de kern van de architectuur raakt. En dat is opvallend: blijkbaar is een kunstenares nodig om ons daar weer aan te herinneren, tussen de door slaapverwekkende projectontwikkelaarsarchitectuur gedomineerde nieuwbouw van deze tijd.

De PI Amerswiel is een experimentele gevangenis. De vrouwen zitten in eengezinswoningen en moeten bijvoorbeeld zelf zorgen dat ze op tijd opstaan, ontbeten hebben en op hun werk verschijnen. ‘De gevangenis nieuwe stijl is rijtjeshuis’, kopte Het Parool op 11 oktober. Dat klopt, want wie de tralies wegdenkt ziet een soort Vinexlocatie.

Maar het klopt ook weer niet, want het is geen rijtjeshuis, maar een gevangenis. Het rijtjeshuis is nep, net als de openbare ruimte ertussen. Die is immers niet openbaar, want er zit een enorme gevangenismuur om heen – en ook niet privé, want de bewakingscamera’s zien alles. De gevangene is in het huisje van Kramer, ondanks dat zij binnen zit, een stuk vrijer. De camera kan niet naar binnen kijken en de gevangene kan, spiedend door de paarse polyester uitstulpingen, ook eens een keer de kijker zijn in plaats van de bekekene.

Kitsch

Dit is niet de enige paradox in dit project. De naam Space chalet is sciencefiction en houtbouw tegelijk. En het interieur is opgebouwd uit natuurlijke materialen als hout en leem, maar aangevuld met skai als lambrisering en met een Flintstone-achtige schoorsteen van piepschuim in het midden van de wand. Eerlijk materiaal en Barbarella-kitsch worden door elkaar gebruikt maar vloeken nergens.

En dan de open haard: een kleuren-tv toont continu een knetterend haardvuur. Het vuur is virtueel aanwezig. De televisie, sinds eind jaren vijftig de vervanger van de haard als centrale plaats in de woning, geeft op deze manier het ingepikte terrein terug.

Kramers kleurenpalet, met hard rood en groen bij de ingang, paarse kijkkokers en rode en groene neonverlichting binnen, accentueert de tegenstelling tussen echt en nep nog meer: het leem en hout op de vloer zijn onbehandeld gebleven.

Grot en tent

Kunsthistoricus Manfred Bock benoemde enkele jaren geleden in het tijdschrift Forum, aan de hand van interieurs van Berlage en Rietveld, twee diametraal tegenover elkaar staande archetypische vormen van de schuilplaats: de grot en de tent (met als variant van de laatste, de primitieve hut).

Kramers werk refereert hieraan maar gaat verder. In haar schuilplaats voor gevangenen zijn tent en grot dicht bij elkaar gekomen. Van buiten lijkt het een tent, maar deze vorm herhaalt zich maar ten dele in de binnenruimte. Eenmaal binnengekomen moet de bezoeker afdalen en blijkt de tent een huis te zijn zoals kinderen het tekenen: vier muren, een schuin dak en een schoorsteen. De vier muren zitten onder de grond en daarmee zijn tent en grot één geworden.

Grot en primitieve hut: woorden die horen bij het begin van alle architectuur. Vitruvius schreef in de eerste eeuw voor Christus in Boek II van zijn Handboek bouwkunde (hier geciteerd in de vertaling van Ton Peters uit 1998), over de oorsprong van het bouwen: “Als gevolg van de ontdekking van het vuur begonnen de mensen bij elkaar te komen, zich aaneen te sluiten en samen te wonen, zodat zich op één plek meer mensen verzamelden (-). Later (-) maakten ze schuine daken met een nok, bestreken de hellende kanten met leem en lieten het hemelwater aflopen.” Beschrijft Vitruvius hier het Space chalet?

De gevangenis is 1 december opengegaan – of dicht, zo men wil. Pas als de vrouwen in PI Amerswiel door het virtuele vuur ‘bij elkaar komen’ en zich ‘aaneen sluiten’ in het Space chalet, is Kramers kunstwerk compleet. Het verleden is voor ons onbereikbaar, en om dat te onderstrepen is ook deze ode aan het ontstaan van menselijk samenleven, voorgoed achter slot en grendel verdwenen.

Reageer op dit artikel