nieuws

Stijlvol wonen in oud hospitaal aan de Rijn Elisabeths Gasthuis appartementencomplex

bouwbreed Premium

arnhem – Hoog boven de entree kijkt de heilige Elisabeth vanaf de monumentale gevel uit over de Rijn. Waar zusters en patienten bijna een eeuw lang de gangen en zalen bevolkten, zullen over een jaar welgestelde ouderen hun intrek nemen. In het Arnhemse hoofdgebouw van het voormalige ziekenhuis Elisabeths Gasthuis realiseert projectontwikkelaar Altus BV uit Houten 35 appartementen. “Een ongewis, maar prestigieus project”, aldus directeur projectontwikkeling H.F. Bezemer.

Aan de westkant van de Arnhemse binnenstad, tussen de Rijn en het spoor, neemt het Elisabeths Gasthuis een prominente plaats in. “Ziekenhuizen werden in de vorige eeuw traditioneel op de stadswallen gebouwd”, weet Bezemer. “Zieken bracht je aan de rand van de stad.” Het gasthuis, gebouwd in 1893, is een gemeentelijk monument, een aanvraag voor de status Rijksmonument is inmiddels ingediend. Naast het hoofdgebouw, maakt ook een monumentale kapel deel uit van het complex.

De vleugels die in de jaren twintig en dertig aan het ziekenhuis werden gebouwd zijn inmiddels gesloopt. “Die delen waren architectonisch niet interessant”, aldus Bezemer.

Slag om Arnhem

Aangezien de kapel moeilijk geschikt te maken was voor bewoning en te groot was om te dienen als algemene ruimte bij de appartementen, is deze verkocht. Waarschijnlijk krijgt het kerkgebouw nu een sociaal-culturele bestemming.

Het Elisabeths Gasthuis verwierf bekendheid door de Tweede Wereldoorlog. Tijdens de Slag om Arnhem zijn gedurende een wapenstilstand van zes uur talloze gewonde geallieerde en Duitse soldaten naar het ziekenhuis overgebracht. Het monument in de voortuin van het gasthuis, dat herinnert aan de Slag om Arnhem, is nu zorgvuldig ingepakt in een houten bekisting, om beschadiging tijdens de bouw te voorkomen.

In de loop der jaren is het ziekenhuis geleidelijk aan geprofessionaliseerd. Van de zusterorde met een eigen kruidentuin, tot het moderne Ziekenhuis Rijnstate, dat in 1995 naar een heel nieuw complex in Arnhem Noord verhuisde. De oude gebouwen werden verkocht aan ontwikkelaar Altus.

“Toen we het Elisabeths Gasthuis kochten, was het in een prima staat”, zegt Bezemer. Maar voordat de uitvoering van het project van start kon gaan, kwam er een kink in de kabel. Het puin van de gesloopte vleugels bleek vervuild met asbest. De bouw werd stilgelegd. Bovendien moest er overeenstemming bereikt worden over de invulling van de ecologische zone langs het terrein.

Inmiddels zijn beide kwesties opgelost en is de bouw in volle gang. De normen voor asbest zijn verlaagd, het puin wordt gebruikt voor wegenbouw. Maar de afgelopen jaren heeft het monumentale hoofdgebouw leeggestaan en is het ondanks een anti-kraakwacht doelwit geworden van dieven en vandalen. “Veel kostbare ornamenten zijn gestolen”, zegt Bezemer. “Daarnaast is er veel lood van het dak gestript. Als ze voor tachtig gulden lood weghalen, betekent dat voor ons duizenden guldens schade.”

Schade

Door de beschadiging van het dak en het slopen van de dakgoten is er veel lekkage ontstaan. Bezemer: “Het gebouw is de afgelopen jaren hard achteruit gegaan. De gestolen ornamenten zijn nooit boven water gekomen. Maar fundamentele schade heeft het pand niet opgelopen. Zelfs het honderd jaar oude voegwerk is nog in goede staat.”

Volgens Bezemer is het gasthuis goed aan te passen voor bewoning. “De indeling is heel logisch.” De vloeren en veel muren blijven gewoon op hun plaats. Wel is een groot aantal dragende muren doorgebroken. Zo’n 1,2 kilometer aan stalen balken is nu in totaal in de muren verwerkt.

Inbo architecten uit Drachten heeft moeten schipperen tussen de eisen van de monumentendienst en de wensen van de opdrachtgever. “De voorgevel moet natuurlijk als beeld in stand blijven”, aldus Bezemer. “De monumentendienst heeft ons zelfs verboden om de gevel schoon te maken. Het baksteen zou daardoor poreus worden en het is niet goed te impregneren. Ook de kleur van de gevel zou teveel veranderen.”

Interieur

De karakteristieke centrale hal van het Elisabeth Gasthuis wordt zoveel mogelijk in stand gehouden. Onder de houten platen komt straks weer de vloer van zwart en wit marmer tevoorschijn en de monumentale trap met zijn lage, brede treden en gietijzeren leuningen blijft gehandhaafd. Een glazen lift zal echter de functie van de trap vervangen. De kleinere trappen in het gebouw, met houtgesneden leuningen, moeten wel het veld ruimen, maar zullen op de zolder van het gebouw worden bewaard.

Uitvoerder B. van Leijenhorst, van aannemersbedrijf Heijmerink Bouw uit Utrecht, heeft zich verdiept in de historie van het Elisabeths Gasthuis. “Er zijn geen originele tekeningen meer van het gebouw”, weet hij. Talloze foto’s hebben samen echter een beeld gevormd van het ziekenhuis van weleer. “Onlangs hebben zusters die hier in de oorlog werkten, het gebouw bezocht”, vertelt Leijenhorst. “Zij konden precies aanwijzen waar welke details gezeten hebben.”

Slechts hier en daar zijn sporen te zien van stijl en kleur van het interieur. Op basis van verfresten wordt de kleur bepaald die gebruikt zal worden voor de centrale ruimtes in het nieuwe appartementencomplex. Ook het houtsnijwerk in de stenen bogen boven de gang wordt in ere hersteld.

Details

Volgens Leijenhorst zijn bij de uitvoering geen vervelende verrassingen boven water gekomen. “Alleen het timmerwerk in de koepeltjes op de dakkapellen hadden we niet voorzien”, zegt hij. De houten koepeltjes worden opnieuw bekleed met lood en voorzien van loden of stalen pinakels. Leijenhorst wijst op de vele details aan de gevel, zoals de gebeeldhouwde kopjes op de hoeken en onder de dakgoten. “Sommige beelden zijn meeverhuisd naar het nieuwe Ziekenhuis Rijnstate”, weet de uitvoerder. “We willen proberen of we die beelden weer terug kunnen krijgen.”

De 35 koopappartementen in het hoofdgebouw zijn bestemd voor ouderen. Op het terrein achter het gasthuis worden nog eens 38 huurappartementen nieuw gebouwd. Ook een huisarts en een fysiotherapeut krijgen een plaats in het complex. “De woningen zijn bestemd voor zelfstandig wonende ouderen, maar er is aanvullende zorg aanwezig”, legt Bezemer uit.

De bouwkosten van het totale project bedragen zo’n achttien miljoen gulden. Naar verwachting kunnen in mei 2001 de eerste bewoners hun intrek nemen in het historische pand.

In het kader van de verbouwing tot appartementencomplex voor ouderen wordt het gehele, honderden vierkante meters grote, leien dak van het voormalige Arnhemse ziekenhuis vernieuwd . Foto’s: Frans Ypma/Apa

Puin, afkomstig van de vele weggebroken binnenmuren.

De centrale hal blijft in authentieke staat.

Reageer op dit artikel