nieuws

Breitner in de schaduw van Rembrandt Tussen treinperrons en Amstel groeit de Omval uit tot torenwijk

bouwbreed

De laatste jaren schieten in Amsterdam steeds hogere torens de lucht in. Toeval? Mode? Of is er een mastermind aan het werk? De gemeente liet de principe-bouwgrens van 90 meter los, maar bepaalde nog geen nieuw kader.

Een serie schetsen over groei en grenzen.

AMSTERDAM – De Breitnertoren (93 meter) wordt de kleine zus van de Rembrandttoren (135 meter). Op het ogenblik is het niet meer dan een holle kies, de diepste open bouwput van Amsterdam, 13,5 meter beneden NAP. Er komen vier parkeerlagen in de kelder, elk drie meter hoog. De kans om zo diep te gaan werd geboden door de dikke kleilaag die onderin de put werkt als een afsluiter. Onder de Rembrandttoren bevinden zich drie parkeerlagen.

Torens van Amsterdam

deel 2

De locatie heet de Omval, prachtig gelegen in de bocht van de Amstel, waar de met goederen beladen schepen in Rembrandts tijd door de wind moesten. Hier geurde tot voor kort Blookers cacao; gek, omwonenden ruiken het nog wel eens, zoals een geamputeerd been ook altijd aanwezig schijnt te blijven. Hekken tussen de van gouden ornamenten voorziene woonflats van architect Cees Dam en de hoge Rembrandttoren nemen iets van het zicht weg op de bouwputten van de Breitner en een derde toren. De Breitner oogt breed en stoer, met roestige pijpen dwars door de put. De andere fundering toont een bijna sierlijk, betonnen raster. Je lijkt hier op het perron van het Amstelstation te staan, zo dicht passeren de geel-blauwe intercitytreinen in exact dezelfde kleuren als de directieketen van aannemer Heijmans en ontwikkelaar Sedijko.

Pijn

De hoogbouw aan de Omval is met pijn tot stand gekomen. De gemeente had geen greep op het gebied, een van de weinige stukken grond die niet onder de erfpacht vallen. Doordat harde regels over hoogbouw ontbraken en de ontwikkelaar, klem zittend tussen spoorlijn en de Amstel, wel steeds hoger moest bouwen, groeiden de plannen van Sedijko eind jaren tachtig de hoogte in. Stadsdeel Watergraafsmeer had de supervisie; de centrale stad kon slechts knarsetanden.

Toenmalig directeur ir. A. Oskam van de Dienst Ruimtelije Ordening, vijf jaar geleden: “Het is een casus van hoe het niet moet, hoe we de greep hadden verloren. Wat mij betreft voor het laatst”. Lang had de Rembrandttoren geen huurders, maar de kantorenmarkt sloeg om, en ‘voor het laatst’ is niet meer aan de orde op deze markt.

Voetgangers

Het stadsdeel waarin de Omval ligt, heet intussen Amsterdam Oost/Watergraafsmeer. Nog steeds loopt men daar niet over van plannen voor dit stukje stad. De afdeling Planontwikkeling maakte wel ontwerpen voor de omgeving van het Amstelstation. Bureau Van Berkel en Bos werd ingeschakeld om een stedenbouwkundige visie te maken. Die blijkt slechts te gaan om de oostzijde van het station; de westkant (de Omval) met zijn enorme kantoorontwikkeling wordt niet onder de loep genomen. Met lichte sneer suggereert Van Berkel cs een nieuw kantoorgebouw aan de oostzijde te plaatsen. Want “dat heeft, in tegenstelling tot de Rembrandttoren, ook een goede, herkenbare ontsluiting aan de openbare weg en het centrale hart van het Amstelstation.”

De op de Omval bewegende voetgangers- en fietsersstromen tussen kantoren, de grote Hogeschool van Amsterdam en NS/metro-station krijgen geen extra aandacht. Hoofd Planontwikkeling Hubert von Heiden: “De Omval is af. Daarvoor worden geen nieuwe plannen ontwikkeld. Je kunt op drie plekken onder het spoor door, dat is genoeg. Van ons stadsdeel is alleen Bouwtoezicht nog actief daar. En er wordt gepraat over het beheer van de openbare ruimte, als het klaar is.”

Krachtige huurder

De geschiedenis van de Breitner is voor zijn geboorte al kleurrijk. Want op een laat moment, de architect Skidmore, Owings en Merrill Inc was al aan het tekenen voor Sedijko (die ook de Rembrandttoren ontwikkelde), bood zich een krachtige huurder aan: Philips. Vooralsnog gezeteld in een deel van de Rembrandttoren, verhuist de Philips-top over twee jaar naar de Breitner. De komst van de Philipsmensen naar Amsterdam is voor henzelf niet gemakkelijk: woningen zijn nauwelijks te vinden, zeker niet voor wie de Brabantse normen en prijzen vergelijkt met die van Amsterdam en omgeving op dit moment. Maar het kantoor bevalt: Amsterdam hoort meer bij een wereldwijd werkend electronicaconcern dan Eindhoven.

Woordvoerder Ben Geerts van Philips’ Mediarelations: “We zitten twee minuten vanaf het Amstelstation met een rechtstreekse treinverbinding naar Eindhoven; niet alleen van belang voor de forensen, maar ook voor de zakelijke contacten. Trein en metro brengen ons zo in hartje stad, de uitvalswegen zijn dichtbij. Over een kleine twee jaar verhuizen we naar de Breitnertoren. Het voordeel daarvan is dat we hem in zijn geheel gaan gebruiken. Nee, we willen nog geen statements afgeven over hoe we daar zitten, twee jaar is nog lang en plannen kunnen zich dan altijd wijzigen. Alles is te voorlopig en te zeer voor verandering vatbaar.”

Duidelijk is wel dat de komst van Philips zorgde voor ‘huurderswensen’, die zo ver gingen dat Philips een eigen architect, Kees de Kat van De Jong Hoogveld De Kat in Utrecht, inschakelde. Er kwamen ingrepen in de verdiepingen, plafondhoogtes werden veranderd. De Kat ontwierp een extra voet (‘het podium’) naast de toren, waarin onder meer een representatief auditorium zal komen voor grote ontvangsten en presentaties van het electronicaconcern.

De installatietechniek is afgeleid van die van de Rembrandttoren, hoewel de Breitner een groter glasoppervlak heeft en dus van adviseur Huygens Elwako (Rotterdam) aanpassingen vergde. In wezen is het basisconcept eender: een gestorte stabiliteitskern van beton met een staalconstructie.

De vraag of bouw mogelijk is op de tweede zandlaag, 25 meter diep, dan wel op de derde laag, 60 meter diep, scheelt direct enkele miljoenen in kosten. De Mondriaantoren, die wordt gebouw voor Delta Lloyd dat aangrenzend zijn hoofdkantoor heeft, komt op de derde zandlaag. Daar zijn verschillende argumenten voor geweest. Delta Lloyd wil in het eigen kantoorgebouw zo min mogelijk overlast van de bouw, qua trilling en geluid. Daarom is gekozen voor de diepste laag. De enkele meters verderop gelegen Breitnertoren, de kleinste van de drie, staat op de tweede laag. Opdrachtgever Sedijko stelt andere eisen. En de Rembrandttoren moest op de derde laag, gewoon omdat de tweede daar ontbreekt. Allemaal het gevolg van bepaalde stromen en geulen die daar hebben gelopen.

Overlast

Het blijkt wat uit te maken of de opdrachtgever zelf naast de bouwput zit of enkele kilometers verderop, zo is tussen de regels door duidelijk. Geluid en trilling waren vroeger geen onderwerp van discussie, maar ze staan tegenwoordig hoog op de agenda. Overlast voor de omgeving, milieukwesties, vergunningen van gemeenten en provincies hebben het ontwerpproces langduriger en ingewikkelder gemaakt. In de bouw in Amsterdam, waar vaak tussen bestaande bouw en daaronder moet worden gewerkt, telt dit extra. “De kunst is een bouwput te maken waarvoor je zo min mogelijk vergunningen nodig hebt”, aldus de richtlijn van ontwikkelaars.

De bouw van de Mondriaantoren zal tonen wat de nieuwe ontwikkelingen zijn. In november begint de toren daar vorm te krijgen. De ronde toren, 40 meter in doorsnee, krijgt een trilvrije en geluidarme glijbekisting. De fundering is speciaal, en reikt tot 70 meter beneden NAP. De Mondriaantoren zal 14 meter dieper staan dan de Rembrandttoren. Zoals de Rembrandtoren elke dag kijkers trok tijdens de bouw omdat de bouwkranen aan de kern waren opgehangen, zal de Mondriaan nu voor stijve nekken zorgen, omdat de holle koker van 40 meter doorsnee zo’n 115 meter de lucht in zal steken voordat binnenin de vloeren, liften, trappen en muren worden aangebracht.

Dit is de tweede aflevering van een serie artikelen over hoogbouw in Amsterdam, die deze maand in Cobouw verschijnt. Aflevering 1 verscheen op donderdag 2 september.

Nog spiegelt de Rembrandt-

toren zich in de schuttingen rond de bouwput van de Breitnertoren. Dit is een gebied waarop de gemeente geen greep had.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels