nieuws

‘Honderd jaar geen omkijken meer naar Utrechtse bruggen’ Specialisten vernieuwen fundamenten en metselwerk

bouwbreed

utrecht – Over de Utrechtse grachten liggen 26 bruggen. Allemaal monumenten. Sinds 1993 werkt de gemeente aan het herstel van deze monumentale bruggen, waarvan de meeste tot voor kort in zeer slechte staat verkeerden. Binnenkort begint de laatste fase van het project ter waarde van 30 miljoen gulden.

Waarschuwen voor vallende stenen. Het was een vast nummer op het repertoire van de gidsen op rondvaartboten bij het naderen van een van die fraaie, maar vervallen bruggen over de Oude- of Nieuwegracht. “Niemand heeft ooit echt een steen op z’n hoofd gehad”, zegt Rini van Veen van de gemeente geruststellend. “Maar er kwamen af en toe wel degelijk stenen naar beneden. Sommige bruggen waren er begin jaren negentig zo slecht aan toe, dat we hebben overwogen ze af te sluiten vanwege instortingsgevaar. Daar zijn we flink van geschrokken.”

Van Veen is bij de Dienst Stadsbeheer verantwoordelijk voor het project ‘Herstel monumentale bruggen binnenstad’. Sinds 1993 zijn van de 26 bruggen over de Oudegracht, Nieuwegracht, Kromme Nieuwegracht, Plompetorengracht en Drift er 17 gerestaureerd. Uiterlijk in 2002 zijn ook de laatste negen klaar. Het herstel van de bruggen sluit aan bij een algehele opknapbeurt van werfkelders en -muren en de herinrichting van de bovenliggende bestrating, waarvoor de gemeente vele tientallen miljoen heeft uitgetrokken.

Verzakking

De Utrechtse boogbruggen dateren uit verschillende periodes in de geschiedenis. De oudste, de Maartensburg, stamt uit de dertiende eeuw. Andere, zoals de Gaardbrug, zijn begin deze eeuw in middeleeuwse stijl gebouwd. Sommige bruggen hebben twee bogen, andere een. Ook de toegepaste bouwmaterialen verschillen sterk. “Elke brug is uniek”, zegt Van Veen.

Maar hoe verschillend ook, de bruggen kampen allemaal met hetzelfde probleem: verzakking. In de loop van de eeuwen zijn daardoor grote scheuren ontstaan, met het risico van instorting. Van Veen: “De bruggen zijn gebouwd in de tijd van paard en wagen. Op zware vrachtwagens zijn ze niet berekend.” Mede om die reden heeft Utrecht enkele jaren geleden het centrum afgesloten voor zwaar vrachtverkeer.

De verzakkingen zijn het gevolg van het feit dat de bruggen ‘op staal’ zijn gebouwd, dus zonder goede fundering. Een ander probleem is dat de kalkspecie, die het metselwerk bijeenhoudt, in de loop der eeuwen broos is geworden.

Uitgangspunt bij de restauratie was dat de aanblik van de bruggen niet onherstelbaar mocht veranderen, vertelt Van Veen. “Elke brug heeft zijn eigen geschiedenis. In de loop der eeuwen zijn er wijzigingen aangebracht. Bruggen zijn verbreed en de stenen balustrades vervangen door metalen leuningen. We wilden dat die veranderingen zichtbaar zouden blijven. Ze vertegenwoordigen immers ook een stukje geschiedenis.”

Het bestrijden van de verzakkingen had de hoogste prioriteit. Om de bruggen een stevig fundament te geven, wordt een geavanceerde funderingstechniek toegepast. Via geboorde gaten wordt onder hoge druk grout in de ondergrond geinjecteerd. Het grout vermengt zich op ongeveer acht meter diepte met het zand van de bodem en vormt geleidelijk een oerstevig fundament. Daarna is beschadigd en gescheurd metselwerk zoveel mogelijk in oude luister hersteld.

Ook daarbij is getracht het bestaande beeld niet aan te tasten. Van Veen: “Aan het begin van deze eeuw zijn diverse bruggen ook al eens gerestaureerd. Daarbij is men niet altijd even zorgvuldig te werk gegaan. Zo zijn middeleeuwse muren verdwenen achter voorzetmuurtjes. Dat hebben we op veel plaatsen maar zo gelaten, omdat dat nu eenmaal deel uitmaakt van het beeld.”

Een steeds groter wordend probleem bij het project is de beschikbaarheid van materialen. Veel bakstenen, zoals het bekende ‘Utrechts plat’, worden niet meer gemaakt. De gemeente koopt daarom restpartijen op uit het hele land. “De bestaande voorraad van deze historische materialen wordt echter steeds kleiner”, zegt Van Veen. Waar nodig en mogelijk worden daarom steensoorten gebruikt die sterk lijken op het historische materiaal.

Vakmanschap

Ondanks de slechte staat waarin ze verkeerden, getuigt de wijze waarop de bruggen zijn gebouwd volgens Van Veen van vakmanschap. “Je ziet er aan af dat de bouwers de tijd hebben genomen om er echt iets moois van te maken.”

Op datzelfde vakmanschap zijn de aannemers geselecteerd die de restauratieklus uitvoeren. Onder andere zijn de gespecialiseerde bedrijven Hussen uit Culemborg en Koninklijke Woudenberg uit Ameide betrokken bij het project. Van Veen: “Ook zij nemen de tijd om een stuk puur vakwerk neer te zetten. De komende honderd jaar hebben we geen omkijken meer naar onze monumentale bruggen.”

Metselaar Stef van den Ham van aannemersbedrijf Hussen uit Culemborg aan het werk bij de Utrechtse Geertebrug. Van den Ham is al jaren betrokken bij de restauratie van de monumentale bruggen over de Utrechtse grachten. Een dezer dagen metselt Van den Ham in de Geertebrug een koker in, waarin voor het nageslacht het verloop van het restauratieproject is opgetekend. Foto: Gerard Roos

Gemeente koopt her en der restpartijen stenen

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels