nieuws

Architectenlijstjes moeten weg uit achterkamertjes

bouwbreed Premium

Sinds eind jaren tachtig wordt de architectengemeenschap geplaagd door het verschijnsel architectenlijstjes. Bij navraag door de Bond van Nederlandse Architecten (BNA) ontkenden wethouders en burgemeesters altijd ten stelligste dat deze lijsten zouden bestaan. Architecten daarentegen hoorden steeds vaker van hun opdrachtgevers dat het feest niet doorging, omdat ze niet op de lijst van de betreffende gemeente stonden. Architectenlijstjes bestaan dus stelt Ernst Kasanmoentalib.

Gemeenten hanteren het middel van architectenlijstjes om een ‘hogere’ architectonische kwaliteit (wat dat ook moge zijn) na te streven bij grote en kleine bouwprojecten. Maar wie zijn deze keurmeesters eigenlijk? Beschikken zij zelf wel over voldoende kwaliteiten? Of zijn de architecten de dupe van het gebrek aan stedenbouwkundige, planologische of bestuurlijke kwaliteit?

Architecten weten dat deze lijstjes bestaan en ze weten of ze erop staan of niet. Maar niemand weet precies hoe deze lijstjes tot stand komen, welke criteria worden gehanteerd, wie ze bepalen en wie ze vaststellen.

Controleerbaar

In een open en democratische samenleving als de onze, waar het handelen van de overheid controleerbaar dient te zijn volgens vooraf vastgestelde regels, worden op een namiddag in achterkamertjes architectenlijstjes opgesteld om de architectenkeuze van onze opdrachtgevers te beinvloeden. Opdrachtgevers zoals particulieren, woningbouwverenigingen, ontwikkelaars en aannemers, die zelf weer afhankelijk zijn van dezelfde overheid voor het verkrijgen van bouwgrond, een bouwvergunning en een optie voor een volgend project.

Natuurlijk wordt er met name bij de grote projecten getracht de selectiemethode enigszins te objectiveren. Maar bij de vele kleinere projecten en kleinere gemeenten is er onvoldoende menskracht en architectonische kennis aanwezig om een zeker ordelijk verloop van dit proces te garanderen.

Het is algemeen aanvaard dat de overheid in Nederland zich niet inhoudelijk begeeft op het terrein van de kunst en cultuur. Zij dient echter de randvoorwaarden te scheppen voor de ontwikkeling daarvan. Met architectenlijstjes overtreden de overheden deze stelregel en is zeker niet altijd de beoogde architectonische kwaliteit gegarandeerd.

Een sterk stedenbouwkundig ontwerp kan een goede randvoorwaarde zijn om architectonische kwaliteit te realiseren. Het streven naar ‘hogere’ architectonische kwaliteit kan een zwaktebod zijn om het bestuurlijk gebrek aan visie of een slecht stedenbouwkundig plan te maskeren. (Let wel, dit houdt geen pleidooi in voor lijstjes van stedenbouwkundigen!)

Het middel van architectenlijstjes kan ook bestuurlijk worden misbruikt om projecten die bij de bevolking op bezwaren stuiten, in de gemeenteraad erdoor te krijgen. Welk raadslid zou nog bezwaar durven maken tegen die wereldberoemde buitenlandse architect?

Mededinging

Toen de aannemers in verband met de Wet mededinging geen vooroverleg bij aanbesteding meer mochten houden, dreigden zij dat dit weer in het zwarte circuit zou plaatsvinden. De ministers van VROM, Cultuur en Economische Zaken zullen alle zeilen moeten bijzetten om het opstellen van deze ontoelaatbare lijsten door de lagere overheden te voorkomen. Een actief beleid van de ministeries zal dit verschijnsel weliswaar kunnen terugdringen, maar dit geeft niet de garantie dat deze lijstjes niet meer zullen bestaan in het zwarte circuit.

Een alternatief is dat architecten instemmen met het gebruik van architectenlijstjes. Dit zou kunnen onder de uitdrukkelijke voorwaarden dat aan de opstelling ervan een open, inzichtelijke, eerlijke en controleerbare procedure ten grondslag ligt waaraan alle architecten daadwerkelijk deel kunnen nemen.

Voorwaar geen eenvoudige opgave en zeker ook geen aantrekkelijk perspectief. Het moge duidelijk zijn dat iedere particulier of elk bedrijf het recht heeft in volle vrijheid zijn eigen architect te kiezen. Een bureaucratisch georganiseerde overheid kan en mag zich niet mengen in dit beslissingsproces.

Ir. Ernst Kasanmoentalib, architect te Hilversum

Deken van de kring centrum van de BNA

Reageer op dit artikel