nieuws

Van Berkel zoekt naar stilstaande beweging

bouwbreed Premium

Ben van Berkel en Caroline Bos, ontwerpers van onder andere de Erasmusbrug en het Nijmeegse Valkhofmuseum, hebben een nieuw bedrijf opgericht: UN Studio. Zij vieren dit met een vuistdik boek over hun werk: ‘Move’.

Het oogt als een luxe reclamefolder met vijfendertig recente projecten, maar is ook een theoretische onderbouwing van het hoe, waarom, waarmee en met wie. Het maakt duidelijk dat voor UN Studio de kruisbestuiving van beeld, kleur, theorie, onderzoek, wetenschap, reclame en mode minstens zo belangrijk is als de gebouwen die daarmee worden samengesteld.

Netwerk

Van Berkel en Bos zoeken met UN (=United Net) Studio een nieuwe organisatiestructuur waarin hierarchie ontbreekt en ontwerpers, opdrachtgevers, bouwers en technische adviseurs samen tot een product komen. Per project wordt een team van specialisten samengesteld. In MOVE heet dat: ‘The method of the future is plug-in professionalism’, en ‘The new architectural firm is a network of superstars’.

Hun verwachting dat dit vanzelf nieuwe architectuur oplevert, lijkt prematuur. Met ‘plug-in’ computers kan een team tegelijk aan de grote en kleine schaal werken, de constructie en vormgeving, maar of je daar betere gebouwen van krijgt? Het is het resultaat dat telt: ontworpen op een bierviltje of de computer zou niet uit moeten maken. Architectuur is toch, om met Le Corbusier te spreken, een ‘zuivere schepping van de geest’?

Symbool

Move bestaat uit drie delen: Imagination, Techniques (het meest geslaagde deel) en Effects, met op de cover van de box een ‘Manimal’. Dat is een door kunstenaar Daniel Lee bewerkte foto waarin kenmerken van een dier van de Chinese dierenriem (in dit geval een os) zijn gecombineerd met die van een mens. Ieder die in het jaar van de os is geboren krijgt namelijk karaktereigenschappen van dat dier mee, en Lee heeft afgebeeld hoe uiterlijk en innerlijk een zijn. In architectuurtermen vertaald: binnen en buiten lopen naadloos in elkaar over.

Dat uit deel twee blijkt dat Van Berkel en Bos hun huiswerk niet goed gedaan hebben, doet niets af aan de interessante conclusies die ze aan de Manimal verbinden. Het is een perfect symbool voor hun architectuur.

In de Manimal zijn os en mens herkenbaar, zonder dat aan te wijzen is wat mens is en wat os. Het is een hybride met een eigen identiteit, zoals bij de Erasmusbrug draagstructuur, infrastructuur en openbare ruimte in een gebaar zijn vastgelegd.

De Manimal is het product van een groep, beweren Van Berkel en Bos terecht. Zonder de makers van de software die Lee gebruikte was er geen Manimal geweest. Toch is alleen Lee de geestelijke vader en verantwoordelijke voor zijn creatie. Bij de lezer doemt meteen de conclusie op: Ben van Berkel is de Daniel Lee van UN Studio, de persoon om wie het allemaal draait, alle mooie verhalen over netwerkarchitectuur en ‘plug-in professionalism’ ten spijt. Immers, ook volgens de auteurs zorgt de architect dat het ontwerp ‘sounds right’. Gaat het dus toch om de ‘zuivere schepping van de geest’!?

Beweging

Vouwen en plooien zijn populair in architectenland en in Move komt het woord ‘liquid’ vaak voor. Constructies die vroeger alleen in de fantasie konden bestaan, kunnen nu echt worden gebouwd, benadrukken de auteurs. Hun Moebius-huis en Triennale Paviljoen bewijzen hun gelijk. Bij hun nieuwe begrip ‘move’ gaat het om beweging. Het is de sinds Einsteins relativiteitstheorie onverbrekelijk aan de ruimtelijke dimensies verbonden tijd – een beweging die bij UN Studio niet alleen op het computerscherm figureert, maar uitgangspunt is voor het ontwerp. Tijd bepaalt vorm.

Dit doet denken aan een essay dat architect Sybolt van Ravesteyn (Rotterdam CS, Diergaarde Blijdorp) in 1978 schreef onder de titel ‘De Kunsten, bewegend en stilstaand’. Bewegende kunsten (muziek, film, taal, toneel, ballet) vertellen ons keer op keer hun inhoud en zijn lineair in de tijd. Stilstaande kunsten (schilderkunst, beeldhouwkunst, architectuur) zijn weliswaar steeds anders te beleven maar hebben maar ‘een moment, volkomen onbeweeglijk’. Bewegende kunsten zijn ‘spannender’ omdat ons leven wordt bepaald door de ‘noodzaak en de grote rol van snelheid’. Een glazen knikkertje met een gekleurde spiraal erin heeft bij de meesten ook de voorkeur boven een van aardewerk, omdat ‘het appelleert aan opgewektheid, beweegbaarheid [en] doorzichtigheid’.

Van Ravesteyn maakt op de stilstaande kunsten een uitzondering: het werk van M.C. Escher, omdat zijn afbeeldingen maken dat ‘het oog bij het dwalen over het vlak “binnen in buiten” ziet veranderen’. Escher tekende meer dan eens een Moebius-ring, een ruimtelijk gedraaide acht waar ‘binnen en buiten’ van plaats wisselen. Van Berkels Moebius-huis is daar de architecturale vertaling van, gekozen als omhulling voor de vierentwintiguurscyclus van het dagelijks leven. De beweging door het huis is de leidraad van de vormgeving geweest.

Van Ravesteyn had niet anders kunnen doen dan de architectuur van UN Studio onder de bewegende kunsten rubriceren. Het is deze kwaliteit die de architectuur van Van Berkel en Bos tot ver boven de middelmaat doet uitstijgen.

UN Studio’s manifest ‘Move’ heeft een magazine-achtige vormgeving – wat zou de uiterste houdbaarheidsdatum zijn? – is zeer suggestief, polemisch, propagandistisch, poetisch en profetisch, stijlloos en herkenbaar, barok en zakelijk tegelijk. Het prikkelt het associatievermogen van de lezer op aangename wijze. Als, zoals Van Berkel beweert, ontwerpers de uitverkorenen zijn om ons te leiden op de weg naar de toekomst, dan staat ons van UN Studio nog heel wat verrassends te wachten.

Allard Jolles

UN Studio Ben van Berkel en Caroline Bos: MOVE.

Uitgeverij UN Studio en goose press, Amsterdam 1999, circa 850 pagina’s, f. 98,50

ISBN: 90-76517-01-1

Deze ‘Manimal’ van kunstenaar Daniel Lee is een os en mens tegelijk. Als perfect symbool voor het werk van Van Berkel en Bos siert het de omslag van hun boek.

Reageer op dit artikel