nieuws

‘Schipholstad’ lost alle problemen Randstad op Rem Koolhaas ziet verplaatsing van vliegveld naar zee als unieke kans voor rehabilitatie van het Groene Hart

bouwbreed Premium

den haag – Verplaatsing van Schiphol naar zee heeft gevolgen voor de hele Randstad. Sterker nog: het kan voor een totale metamorfose zorgen. Het is een buitenkans om op die plek het centrum te bouwen dat de Randstad nu ontbeert, om een eind te maken aan de versnippering die de Randstad nu verlamt. Dat is de overtuiging van Rem Koolhaas, die met zijn bureau OMA werkt aan ‘Schipholstad’.

Slechts sporadisch en in kleine kring treedt Rem Koolhaas naar buiten met zijn ideeen over ‘Schipholstad’. De tekeningen worden strikt bewaakt. Want de macht van het beeld is sterk en kan misleidend zijn. Want om beelden gaat het nog helemaal niet. Het gaat om ideevorming, de ontwikkeling van een denkmodel. Elke voorstelling daarvan op papier kan tot verkeerde of voorbarige conclusies leiden. Een vaag logo van een cirkel met aan de binnenrand ervan een punt, dat is misschien nog het enige adequate beeld van de nieuwe stad als centrum binnen de Randstad: Schipholstad.

De gedachtevorming begon enkele jaren geleden met een opdracht van Schiphol om te onderzoeken hoeveel bebouwingsruimte zou overblijven als Schiphol zou uitgroeien tot 44 miljoen passagiers per jaar. Slechts een keer, in een lezing over luchthavens in het Architectuurinstituut, was een glimp te zien van de uitkomst: onverwacht veel compacte bebouwing zou nog een plek kunnen vinden.

Dit onderzoek is ingehaald door de tijd, door de discussie namelijk om Schiphol te verplaatsen naar een eiland in de Noordzee. In eigen beheer, zij het met financiele ondersteuning van Schiphol, heeft OMA toen de volgende stap gezet: wat zou verplaatsing betekenen voor de bebouwingsmogelijkheden en voor de Randstad als geheel?

Voorlopige uitkomst van het nog lopende onderzoek: die betekenis kan enorm zijn als de kans wordt aangegrepen om op de vrijkomende grond een nieuw centrum voor de Randstad te creeren.

Lappendeken

In de Randstad dringen drie partijen om voorrang: het Groene Hart, de omliggende steden en Schiphol. Het Hart wordt belaagd, de steden zitten gewrongen in een inefficiente ‘ringcorridor’ en Schiphol is zowel motor als bedreiging voor het geheel.

Deze analyse voert OMA in een brochure over Schipholstad tot de centrale stelling: “Het wegdenken van Schiphol biedt kansen voor een herdefinitie van de Randstad en een rehabilitatie van het Groene Hart.”

Die Randstad is een vreemd fenomeen. Hoewel Nederland gemiddeld het dichtstbevolkte land ter wereld is, heeft de Randstad vergeleken met andere miljoenensteden de laagste dichtheid. Was die ruime opzet tot nu toe een aantrekkelijke kwaliteit, meer en meer dreigt het losse verband van steden dicht te slibben tot een “eindeloos veld van suburbs”. De groei wordt versnipperd over een “lappendeken” van zevenenveertig individuele gemeenten, aldus OMA. Onder het motto ‘verdeel en verdun’ krijgt momenteel “elke buurt zijn bushalte, elke wijk zijn winkelcentrum, elke vier wijken hun theater en afslag van de snelweg, elke snelweg zijn file.”

Met een suggestief kaartje toont het bureau wat het betekent dat elke gemeente zijn eigen periferie schept: alle open ruimte verdwijnt.

Het openbaar vervoer noemt OMA een onsamenhangend en inefficient amalgaam van systemen, dat alleen met subsidie draaiende is te houden en tegelijk autoverkeer uitlokt. Neem de verbinding tussen Zoetermeer en Leiden: tien kilometer waarover je met het openbaar vervoer 45 minuten doet. Wie werkt in Hoofddorp en woont in Heemstede is dezelfde tijd kwijt aan slechts acht kilometer.

Een kaartje van de Parijse metro, geprojecteerd over de Randstad, leert dat daar – en hetzelfde geldt voor Londen – een verfijnder netwerk is van snellere en goedkopere verbindingen.

Aan dergelijke gebreken kan verplaatsing van Schiphol een eind maken. Het levert 25 vierkante kilometer grond op en bevrijdt 625 vierkante kilometer Randstad van velerlei hinder, aldus OMA, waarvan de tientallen kilometers grote “footprint” van de geluidsoverlast niet de minste is.

Om die unieke kans uit te buiten is volgens OMA een herbezinning nodig op het beleid, dus op de sturing van de ruimtelijke ordening. Deregulering heeft geleid tot “ieder voor zich” in plaats van “collectief elan”. OMA roept op tot concentratie in plaats van versnippering. Alleen dan zou het mogelijk zijn het gebied van Schiphol ten volle te benutten.

Het programma voor woningbouw en bedrijvigheid in de Randstad tot 2015 omvat 33.000 hectare. Maar in plaats van in Vinex-dichtheid (4500 inwoners per vierkante kilometer) zou het ook kunnen worden gerealiseerd in de dichtheid van Parijs (20.000 inwoners per kilometer) of Hong Kong (50.000 inwoners per kilometer). Dat zou op de plek van Schiphol een compacte stad opleveren, een knooppunt van infrastructuur en een centrum van bedrijvigheid: Schipholstad.

Schipholstad zou kunnen fungeren als ontbrekend centrum in de Randstad. Het zou het huidige conglomeraat van steden verbinden tot een geheel en het Groene Hart zou worden verlost van een groot bouwprogramma.

Verbeelding

De vraag kan worden opgeworpen of het huidige Schiphol niet net zo goed als een dergelijk samenbindend vervoersknooppunt kan fungeren. Hebben we daar een compacte stad op die plek voor nodig?

Ja, zeggen ze bij OMA. Om die omkering tussen centrum en rand tot stand te brengen is kritische massa nodig is. De introductie van een stad maakt krachten los, waardoor die omkering echt gestalte kan krijgen. Om dat te bereiken zou van nu af aan iedere stap in de planning daarop moeten preluderen. En daar komt OMA’s eerdere plan om de hoek kijken, waarin was aangegeven hoe Schiphol verder kan worden bebouwd – in dit geval als tussenstap in een verdergaande ontwikkeling.

Hoe de nieuwe stad vorm moet krijgen ligt nog geheel open. Elke verbeelding daarvan, zo benadrukt OMA, is volstrekt speculatief. Hoogstens maakt zo’n verbeelding, als bijgaande illustratie uit de brochure, de potentie van de plek voelbaar. Daar is die voor gemaakt.

Hetzelfde geldt voor de volgende stap waarover nu wordt gefilosofeerd binnen OMA: wat zou er kunnen worden van het eiland voor de kust? Met alleen een vliegveld worden de potenties van die plek niet ten volle benut. “Meervoudig gebruik kan het eiland een toegevoegde waarde geven waarvan iedereen profiteert”, aldus Rem Koolhaas in Schiphols informatieblad Schipholland. Hij speculeert over een “EUtopia”, een eiland zo groot als Texel dat een uitgaanscentrum van Europees belang kan worden met bijzondere attracties, zoals een racecircuit, shopping-malls en filmstudio’s.

Maakbaar

Bij dit wervende verhaal zijn kanttekeningen te plaatsen. Want hoe zit het in die nieuwe constellatie met de kleine schaal waar dit verhaal mee begon, de verbinding tussen Zoetermeer en Leiden, Heemstede en Hoofddorp – hoe komt er een eind aan die versnippering?

Het is duidelijk dat daartoe flink van bovenaf moet worden gestuurd, net nu de maakbaarheid van de samenleving zo ongeveer ten grave is gedragen. De Vinex-operatie heeft geleerd dat het afdwingen van compacte stedenbouw geen sinecure is en zeker niet automatisch leidt tot het beoogde doel. Zou het flitskapitaal zich wel laten dwingen binnen de grenzen van Schipholstad? En laten de Veenendaals het vanzelf uit hun hoofd om geen bedrijventerreinen meer aan te leggen en nieuwbouwwijken te bouwen? Planning en financiering van infrastructuur, openbaar vervoer en strikt begrensde bouwlocaties vergen een bestuurskracht die nog niet eerder in Nederland is vertoond.

Tevens is de vraag of de groei van Schipholstad en EUtopia niet ten koste gaat van de bestaande steden en dan met name van Amsterdam. In het artikel in Schipholland toont Koolhaas zich een rasoptimist: “De Schipholstad zal een generator worden van nieuwe ontwikkelingen en daardoor ook de positie van Amsterdam versterken”.

Het logo van Schipholstad toont hoe de nieuwe stad kan fungeren als centrum van de Randstad. Het is een knooppunt aan de binnenrand van de stedenring. Volgens Koolhaas “een generator van nieuwe ontwikkelingen”, die de positie van Amsterdam zal versterken en het Groene Hart zal behoeden voor verdere bebouwing. Het vliegveld in zee kan een Europees attractiecentrum worden: “EUtopia”.

Hoe Schipholstad eruit komt te zien is nog louter speculatie, aldus de toelichting van OMA bij het vogelvluchtperspectief. Hoogstens duidt de prent aan welke potentie de plek heeft als Schiphol verhuist naar een eiland in zee.

Bron: OMA

Reageer op dit artikel