nieuws

Werken en wonen in watertoren Bussum NIBE lanceert spraakmakend herbestemmingsplan

bouwbreed

Een opschepper is hij niet, directeur Michiel Haas van het Instituut voor Bouwbiologie en Ecologie (NIBE) in Naarden. Toch is hij ervan overtuigd dat hij met de verbouwing van de Bussumse watertoren tot woon- en kantoorruimte nationale en internationale belangstelling zal wekken.

Het project moet aantonen dat bestaande gebouwen, door er een nieuwe bestemming aan te geven, tot in lengte van dagen kunnen worden gebruikt. Om dit te bewijzen, betrekt het Nibe zelf de toren.

Al geruime tijd is het NIBE op zoek naar een andere huisvesting. Tot het instituut begin vorig jaar ter ore kwam dat het Provinciaal Waterleidingbedrijf Noord-Holland een aantal watertorens wilde afstoten. Zo ook die in Bussum. “Ik was eerder op zoek naar een kerk of een oude school”, legt Haas uit. “Maar een watertoren past ook goed in onze zienswijze. Het is een bestaand gebouw waar anderen niet veel mee kunnen. Zonder het milieu te belasten, kan het NIBE er toch een nieuwe bestemming aan geven.”

Het eerste ontwerp ontstond in minder dan twee dagen. De inschrijftermijn om de watertoren te kopen, zou binnen drie dagen verlopen. Omdat het niet voldeed aan de wettelijke voorschriften, bleek het ontwerp echter niet uitvoerbaar. “Idioot ook om de hele ruimte te vullen”, zegt Haas achteraf. “Met een lift en twee trappen bleef er geen ruimte over.” Vanaf dat moment kregen de plannen een radicale wending, mede omdat de gemeente Bussum het NIBE niet langer beperkingen oplegde. “Vorig jaar oktober bezocht ik een congres in Oostenrijk”, vertelt Haas. “Daar werden plannen ontwikkeld voor een ‘zonne-energiestad’. Ik dacht dat moeten we ook doen. Zoveel mogelijk in eigen energiebehoefte voorzien.”

In plaats van schaarse ruimte op te offeren aan een lift en trappen, verhuizen deze onderdelen nu naar een langgerekte serre aan de buitenzijde van de watertoren. De serre fungeert tevens voor het opwekken van zonne-energie. “Vooral in de zomer kan het er bloedheet worden”, legt Haas uit. “Een warmtewisselaar zet die warme lucht om in warm water.” Voor het opwekken van windenergie komt bovenop de lift een windmolen. De schacht van de windmolen vormt tegelijkertijd de schacht van de lift. Enige beweging moet de lift dan ook kunnen weerstaan. Michiel Haas en zijn medewerkers kwamen tot de slotsom dat het combineren van de lift, het trappenhuis en de windmolen het minste materiaal kostte en daarnaast een praktische inrichting toeliet van de watertoren zelf.

Regenwater

Ook als het om water gaat, wil het NIBE zoveel mogelijk in de eigen behoefte voorzien. Met het regenwater van het dak worden de toiletten gespoeld, terwijl een biologische zuiveringsinstallatie op het terrein het spoelwater weer zuivert. “Om te spoelen is dat water schoon genoeg”, legt Haas uit. Gekscherend kondigde hij al aan dat zijn medewerkers om te drinken maar een flesje water van huis mee moeten nemen. Echt nodig is dat echter niet. Het NIBE wordt gewoon op de waterleiding aangesloten. Dat geldt ook voor elektriciteit. Alle opgewekte energie die niet zelf wordt gebruikt, gaat direct naar het elektriciteitsnet. Haas verwacht dat eenderde van de opgewekte energie voldoende is voor eigen gebruik. Hij wijst er echter op dat er momenten kunnen zijn dat er geen zon of wind is. “Zonder netaansluiting zouden we onze computers moeten uitzetten. Of in plaats van de lift te nemen naar boven moeten lopen.”

Hergebruik

Voor het NIBE is hergebruik van materialen een belangrijke stelregel. Dat is ook een van de adviestaken van het instituut bij duurzaam en gezond bouwen. Bij het achter de aluminium kap verborgen waterreservoir, heeft het instituut geen enkele moeite met dat hergebruik. Volgens Haas is het waterreservoir ontworpen door de Duitse ingenieur Ince, en door zijn afwijkende vorm heel bijzonder. “Ince bedacht een vat dat taps toeliep. Door die vorm kon je ook met een smallere voet volstaan.”

Het exemplaar in de Bussumse watertoren is nog een verbeterde versie, namelijk een met een holle bodem. NIBE-directeur Haas vindt dan ook dat het zeven meter hoge gevaarte een waardige plek verdient. Het vat wordt ingegraven in een taluud achter de watertoren waar het dienst doet als reservoir voor het warme water dat de warmtewisselaar produceert.

De watertoren zal grotendeels worden teruggebracht in oorspronkelijk staat. Dat wil zeggen naar de situatie van honderd jaar geleden, toen de watertoren werd gebouwd. De lelijke aluminium kop die er nu op zit, dateert van 1967. Deze zal door een nieuwe opbouw worden vervangen. Doordat het in de togen verwerkte ijzer ging roesten, begon het gesteente af te brokkelen. Daarom werd een deel van de toren dertig jaar geleden gesloopt en voorzien van een nieuwe mantel.

Verbouwing

De watertoren zal in totaal dertien verdiepingen gaan tellen. Voor de vloeren wil het NIBE sloophout gebruiken, waarvan de planken rechtopstaand tegen elkaar worden getimmerd. “Op die manier krijg je een heel massieve vloer, die vrij dun is maar toch goed als draagconstructie fungeert”, legt Haas uit. Het is de bedoeling dat in de kelder een expositieruimte wordt ingeruimd, terwijl op de verdiepingen erboven kantoor- en vergaderruimten komen. Op de bovenste drie verdiepingen wil Haas zelf met zijn gezin gaan wonen. Ook de binnenzijde moet straks de sfeer ademen van de watertoren. Daarom zullen de muren alleen een wit laagje verf krijgen.

De dikke muren – boven 53 cm en beneden 83 cm – hebben als voordeel dat de binnentemperatuur redelijk constant blijft. Om de verschillende werkplekken te verwarmen, wil het NIBE een systeem van stralingswarmte toepassen. Haas vergelijkt het effect met het zitten op een terrasje in de zon. “We zijn nog bezig stralingspanelen te ontwikkelen die verrijdbaar zijn. Ze vormen een wandje om je heen. Vergelijk het maar met een half hoog scheidingswandje op kantoor. Alleen zal dit exemplaar een beetje rond zijn, zodat je ook van opzij wordt bestraald. We verwarmen niet de ruimte maar de werkplekken.”

Hoewel veel details nog verder moeten worden uitgewerkt, denkt Haas dat de bouwvergunning deze zomer afkomt. Nadat er maandenlang met de gemeente over het plan is gediscussieerd, ligt de schriftelijke goedkeuring van de welstandscommissie nu in de bus. De financiele kant is nog niet helemaal rond. Met de verbouwing is volgens Haas een ‘stevig’ bedrag gemoeid dat het NIBE niet helemaal zelf kan ophoesten. Haas hoopt nog op een aantal sponsors die materiaal en producten willen schenken. Hij belooft dat ze zullen meedraaien in een project dat veel publiciteit gaat trekken. Niet alleen nationaal maar ook internationaal.

Toen NIBE met de windmolen toch de hoogte in ging, besloot men de lift in de schacht van deze molen te plaatsen. Door deze combinatie van lift, windmolen en serre, hoeft minder te worden bijgebouwd, zijn minder materialen nodig en is het mogelijk een betere functionele indeling te verkrijgen.

Veel aandacht gaat uit naar duurzaam bouwen. Het NIBE brengt zowel passieve als actieve zonne-energie in stelling. Zo zetten warmtewisselaars de warme lucht uit de serre om in warm water. De windmolen zorgt voor elektriciteit.

De evolutie van het ontwerp.

De watertoren wordt zoveel mogelijk in de oude staat teruggebracht.

Een windmolen en een serre moeten duurzaam bouwen bevorderen.

Om het interne ruimteprobleem op te lossen is een veiligheidstrap in de serre gepland. Binnenin de toren is geen trap nodig.

De kelderruimte, niveau -1/2, wordt een expositieruimte. De lift en de trappen zijn gevestigd in een serre buiten de toren. Zij reiken tot niveau 9. De lift is gesitueerd in de schacht van de windmolen.

De plattegrond van de niveau’s 1 t/m 5 toont de indeling van de kantoorruimten. Op niveau 6 is de bibliotheek gehuisvest, terwijl op niveau 7, het gedeelte met de grootste diameter, ook nog een kantoor- en vergaderruimte is gepland.

Eveneens in het deel met de grootste diameter wil NIBE-directeur

Michiel Haas zijn intrek nemen. Op niveau 8 komt het leefgedeelte, slapen gebeurt in de bovenliggende verdieping. Haas neemt ook het topje van de toren, niveau 10, in gebruik.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels