nieuws

Stille bouw van Poolse kathedraal

bouwbreed Premium

Gestaag vordert in het Poolse dorpje Lichen de bouw van een van Europa’s grootste kerken. Architecte Barbara Bielecka ontwierp een heiligdom dat het stijlvoorbeeld van eeuwenoude kathedralen maar weinig ontloopt. Toch zijn de materialen geheel van deze tijd: beton voor de constructies en ornamenten, en aluminium voor de ramen en de machtige koepel, die van vele kilometers afstand zichtbaar zal zijn.

De bouw van de basiliek in Lichen is een millenniumproject voor de Polen. Zij willen ermee vieren dat Christus tweeduizend jaar geleden is geboren. De kerk moet aan zeventienduizend gelovigen plaats bieden. Die gelovigen zelf zijn de financiers. De miljoen voornamelijk Poolse pelgrims die Lichen elk jaar bezoeken kunnen in een stand bij de kerk nog altijd geld doneren voor het enorme project.

“Omdat dit heiligdom voor de pelgrims is bestemd, hebben we gekozen voor tijdloze, klassieke kerkarchitectuur. Een zwaar stempel van de architect zou hier niet passen, het gaat niet om mijn individuele expressie”, legt architecte ir. Barbara Bielecka uit. tussen de hoog oprijzende stellages en bekistingen.

Het half voltooide bouwwerk doet van binnen nog het meest denken aan Gaudi’s Sagrada Familia. Met dien verstande dat in Lichen niets aan voltooiing in het jaar 2000 in de weg lijkt te staan. Alleen voor de 128 meter hoge toren, die aan de zuidwesthoek van de basiliek is voorzien, is de financiering nog niet rond. De bouw ervan is tot nader order opgeschort. Maar in het hart van de basiliek knielen bezoekers al voor het altaar, recht onder het dak waar over enkele maanden de koepel zal rusten.

De gebedsruimte geeft een goed idee van de afwerking die het heiligdom krijgt. De vloeren zijn bedekt met glimmend marmer in groen, bruin en wit en weerspiegelen het licht van de zware kristallen kroonluchters. Fraai bewerkte kolommen dragen het gewelf waarop de koepel komt. Studenten beeldhouwkunst maken mallen voor de levendige versiering van kapitelen en basementen.

In de gewijde stilte van het altaargewelf kun je je nauwelijks voorstellen dat er per dag soms wel driehonderd man aan het werk zijn, de meesten van hoofdaannemer Budimex. Van schetterende radio’s en meezingende bouwvakkers is geen sprake. Bielecka: “Deze mensen weten dat ze aan een heiligdom werken. En daarom gaat alles heel zachtjes.”

Wonderbaarlijk

Lichen is een plaatsje met een speciale betekenis voor Polen. Volgens een legende verscheen de Maagd Maria in 1813 aan de Lichense soldaat Tomasz Klossowski, die vechtend voor Napoleon gewond was geraakt in de slag bij Leipzig. In opdracht van de Moeder van God bracht Klossowski een schilderij van Maria naar zijn thuisstad. In 1850 verscheen Maria, niet ver daarvandaan, aan een herder. Zij waarschuwde tegen alcoholmisbruik en zedeloosheid en kondigde een epidemie aan. Toen die inderdaad uitbrak en er al snel meldingen kwamen van wonderbaarlijke genezingen bij het schilderij, groeide Lichen in korte tijd uit tot de Poolse pendant van Lourdes. De basiliek is bedoeld als blijk van dank van het Poolse volk.

Over de bouwstijl weigert Bielecka te redetwisten. “Ze vragen me van alles. Is het gebouw neo-klassiek of gotisch en zijn dat Ionische of Dorische zuilen? Het is een monumentaal bouwwerk, passend in een tweeduizend jaar oude traditie, maar het is geen verzameling citaten. De kathedraal is bestemd voor eenvoudige mensen. Ze heeft een uitstraling en symboliek die mensen begrijpen, waar ze zich thuis bij voelen”, aldus Bielecka. “De zuilen zijn gewoon gemodelleerd naar onze eigen Poolse bomen.”

Constructieve elementen en technische installaties zijn aan het oog onttrokken. Bielecka: “We leven in een tijd met zo’n niveau van technische mogelijkheden en technologische volwassenheid, dat koketteren met de constructie niet meer interessant is. Het tonen van elementen enkel omdat ze technisch noodzakelijk zijn, wekt een ouderwetse indruk.”

Korenveld

Bielecka gebruikte voor de vorm van het grondplan traditiegetrouw het kruis, met een transept en een apsis en het altaar centraal onder een koepel. De hoofdvorm heeft drie schepen, maar met de aanbouw van twee biechtkapellen aan de zijkanten kreeg de basiliek uiteindelijk een vijfschips vorm. In het verdere ontwerp staat de symboliek van een wuivend, gouden korenveld centraal. Het korenveld verwijst naar de omliggende akkers, maar ook naar het brood als symbool voor het lichaam van Christus.

Ook de gebogen ramen refereren aan het wuivende graan. Het gebouw heeft 365 raambogen, voor iedere dag van het jaar een. Omdat goud financieel niet haalbaar was, viel de keuze op goudgeanodiseerd aluminium. Goudkleur is ook gebruikt voor de slanke zuilen waarop de eerste verdiepingsvloer rust. De metselsteen van de gevels heeft eveneens een goudgele kleur.

De hoofdentree bestaat uit een statige twintig meter brede trappartij, een portico met acht hoge zuilen en daarachter een rij aluminium deuren. Van binnen ontvouwt zich een enorme, tientallen meters hoge ruimte, omringd door een zuilengaanderij. Deze is bestemd voor samenkomsten en exposities. Bovendien komt in de enorme ruimte het schilderij van Maria te hangen dat nu nog in de oude bedevaartskapel van Lichen prijkt. Bielecka: “De beeltenis zal profiteren van het schaalverschil. Door het contrast tussen het kleine schilderij en de grote ruimte zal de afbeelding extra indruk maken.”

Dodencultus

Aan de proporties van het bouwwerk ligt verfijnd rekenwerk ten grondslag. Bielecka putte niet alleen uit de joods-christelijke, maar ook uit de Griekse-Romeinse en Egyptische erfenis om tot een magische eenheid te komen. Alle mathematische verhoudingen in het bouwwerk zijn te herleiden tot dezelfde hoek die de Egyptenaren aanhielden bij de bouw van hun piramides.

Ook de Gulden Snede is in de basiliek terug te vinden, waarbij de verhouding van het kleinste tot het grootste van twee delen gelijk is aan de verhouding van het grootste deel tot de som van beide delen. Volgens Bielecka ligt het belang daarvan in de parallel met het mysterie van de heilige drieeenheid van God de Vader, Zoon en Heilige Geest. De synthese van de delen staat ook voor de wederopstanding uit de dood en voor de eenheid van tijd en wereld. Evenmin is het toeval dat de zuilengalerij aan de westzijde, de kant waar de zon ondergaat, driedelig is. Het getal drie werd al in de oudheid geassocieerd met de dodencultus. “Er zit een beetje filosofie achter het gebouw”, zegt Bielecka bescheiden. “De ene mens die hier komt wil alleen maar bidden, de ander wil vooral iets speciaals zien. Ze hebben meer dan alleen een gebouw nodig, veel mensen hebben een zekere nieuwsgierigheid naar wat in de diepte verborgen is.”

Poort van de zon

Voor iedere windrichting zocht Bielecka passende getallen. De brede trappen aan de zuidzijde voeren tussen de pilaren door naar zeven deuren. Zeven is niet alleen in de christelijke traditie, maar was ook in de Grieks-Romeinse beschaving al een symbool voor het goddelijke, het licht en het noodlot.

De dertien segmenten met bijbehorende raambogen aan de noordzijde staan voor Christus en de twaalf apostelen. De zuilengalerij aan de oostzijde, de ‘poort van de zon’, heeft vijf portalen; dat getal staat voor de almacht van God.

De hoogte-, lengte- en breedtematen zijn grotendeels bepaald door beschrijvingen van heiligdommen in de verschillende bijbelboeken. Voor de lengtemaat ‘el’ die in de bijbel veel voorkomt, rekende Bielecka 63 centimeter. Het leverde een basiliek op met een lengte van 138 meter, een breedte van 77 meter en een bruto vloeroppervlak van 8300 vierkante meter. Als de glanzende aluminium koepel eenmaal op het bouwwerk staat, zal de afstand van begane grond tot top 99 meter tellen.

Het stalen skelet voor de koepel staat naast de kerk op de grond. Het wachten is nu op het moment dat een van de drie bouwkranen het gevaarte op zijn plaats takelt. Voor Bielecka is de bouw van de basiliek veel meer dan zomaar een werk. “De Polen zijn door eeuwen heen vaak verdeeld geweest. Door zo’n groot project leren ze met elkaar samen te werken. In de manier waarop dat nu lukt, zie ik de hand van God.”

Nederlands aluminium

Het aluminium voor de basiliek in Lichen wordt geleverd door het Maastrichtse bedrijf Kawneer Europe. In zijn Poolse vestiging vervaardigt Kawneer de 365 goudgeanodiseerde ramen. Deze zijn negen meter hoog en 3,3 meter breed. Daarnaast levert het bedrijf zestig speciaal ontworpen deuren met een hoogte van ruim vier meter.

Aluminium wordt in de Poolse kerkenbouw vrij algemeen gebruikt. Door de bijzondere raampartijen en de grote omvang van het project is deze klus voor Kawneer toch uitzonderlijk. Het contract is vijftien miljoen dollar waard.

De naar korenaren gemodelleerde aluminium raampartijen zijn voorzien van amberkleurig glas. Hierdoor ontstaat een effect dat vergelijkbaar is met gebrandschilderde ramen. Bielecka koos voor aluminium kozijnen omdat ze licht zijn, glanzend blijven en een goede warmte-isolatie bieden.

Reageer op dit artikel