nieuws

Indrukwekkende constructie Pantheon

bouwbreed Premium

Het Pantheon in Rome wordt wel het indrukwekkendste ingenieursbouwwerk van de oudheid genoemd. De koepel heeft een overspanning van niet minder dan 43 meter. Pas in 1911 werd deze prestatie overtroffen door de betonnen Jahrhunderthalle in Breslau. En nog steeds roept de Romeinse constructie bewondering op.

Het Pantheon is gebouwd tussen het jaar 118 en 128 na Christus. Ondanks een verbouwing tot christelijke kerk omstreeks 608, vormt het een van de gaafste grote monumenten uit de Romeinse tijd. Over zijn oorspronkelijke bestemming, de ontwerpers en de exacte constructie bestaat al eeuwen onenigheid.

Men schrijft het ontwerp thans toe aan bouwmeester Apollodorus van Damascus; de bouw stond onder leiding van Marcus Agrippa.

Het Pantheon heeft een rotonda met een cilindervormige onderbouw. De ruimte is zo’n 43 meter hoog en wordt bekroond door een halfronde koepel met cassette-vormige onderzijde. De diameter van de koepel telt een indrukwekkende 43,20 meter, die van de daglichtopening (oculus) bijna 9 meter. De wanddikte van de rotonda varieert van 6,5 tot 7 meter, de uitwendige diameter telt 55,8 meter. Het pantheon vormt daarmee zo’n grote ruimte dat zelfs een doorsnede van de dubbele zijbeuken en luchtbogen van de Keulse Dom er nog inpast.

Bijna wetenschappelijk

De Romeinen ontwikkelden hun bouwtechniek met bijna wetenschappelijke precisie. Alle praktijkervaring koppelden zij terug. Het metselwerk hadden ze niet zelf uitgevonden, maar ze ontdekten wel dat pozzolana, vulkanische aarde uit streken als Latium, kalkmortel een grotere vastheid verleende dan gewoon zand kon. De Romeinen moesten met praktische experimenten goedmaken wat ze aan chemische kennis tekort kwamen.

Oosterhoff en Lamprecht hebben de samenstelling van de constructieve onderdelen van het Pantheon recentelijk geinventariseerd. De rotonda staat op een fundering van 7,3 tot 4,5 meter breed. De onderste geleding van 12 meter hoogte bestaat uit Romeins beton met brokken travertijn en tufsteen. Volumieke massa: circa 1750 kg/m. Ter hoogte van de verdieping van 5,5 meter is de massa 1600 kg/m. Dit geldt ook voor de twee onderste cassette-lagen in de koepel, die uit tufsteen en baksteensplit bestaan. De middelste cassette met lichtere tufsteen en baksteensplit haalt 1500 kg/m. Daarboven strekken zich zes meter ‘lichtbeton’ uit met brokken tufsteen en bims, volumieke massa 1,35 kg/m.

Onderzoek heeft uitgewezen dat de uiteenlopende samenstellingen van het Romeinse beton corresponderen met (alleen optredende) drukkrachten in de constructie. Dit geldt ook voor de ‘profilering’ van de muurdikten. De doorsnede laat zien dat de muurdikte van de rotonda in de koepel doorloopt en pas later van 6,5 naar 1,5 meter slinkt. Ook de uithollingen in de muurmassa op begane grond en eerste verdieping zijn op deze krachten afgestemd. Twee flankerende pilasters, met in de opening twee zuilen, ondersteunen de halfronde en rechthoekige nissen.

Drukkrachten

Over de baksteenconstructie in de ronde muur en koepel bestaat weinig overeenstemming. Op oude tekeningen liet men van de fundering indrukwekkende verticale ribben in een boogconstructie omhoog lopen. De werkelijkheid lijkt eenvoudiger te zijn geweest. De constructie, die alleen drukkrachten kent, heeft haar stabiliteit inmiddels bewezen; zelfs tegen aardbevingen bleek ze bestand. Vanwege scheurwerking en lekkage heeft de Fransman Chedanne de koepel in 1891 gerestaureerd.

Het constructieve huzarenstuk is goed bewaard gebleven, maar het interieur is niet helemaal authentiek. Vermoedelijk schuilen in de koepelcassettes originele metalen rosettes en stucwerk profileringen. De dakbedekking bestond waarschijnlijk uit verguld brons, zoals ook bij het monumentale ingangsportaal. De acht zuilen, elk 11 meter hoog, zijn van Egyptisch graniet. Metselwerk bekleedt de gevels van de rotonda. Omringende bebouwing heeft het exterieur lange tijd aan het zicht onttrokken, maar was waarschijnlijk rijker dan de twee nu zichtbare scheidingslagen.

Bouwkundigen uit alle eeuwen zijn het met elkaar eens: het Pantheon is een van de meest unieke monumenten uit de Romeinse tijd, zowel gemeten naar bouwtechnisch vernuft, als naar de indrukwekkende esthetiek van het interieur. De overspanning van de koepel van de Sint Pieter in Rome en van de Aya Sofia in Istanbul bleven beide bij het Pantheon achter. Pas achttien eeuwen later inspireerde het Hitlers Nationaal-socialistische architecten tot de koepel op de Grote Hal in Berlijn. Met een overspanning van 250 meter bleef deze echter… papier.

Reageer op dit artikel