nieuws

Misleidende museumconstructie

bouwbreed Premium

Weinig architecten hebben zoveel bijgedragen aan de constructieve vorm in de hedendaagse architectuur als Ludwig Mies van der Rohe. Zijn spectaculaire Nationalgalerie in Berlijn blijft een meesterwerk. Vorm en constructie zijn echter niet zo duidelijk als de bezoeker wellicht denkt.

De constructie speelde een belangrijke rol in de ontwerpen van Mies van der Rohe. Vanuit het Bauhaus en Nieuwe Bouwen heeft hij haar herkenbaar vorm gegeven. Hij verplaatste het skelet veelal zichtbaar naar buiten, terwijl zij ook in de modernere architectuur doorgaans binnen de gevels stond, zoals bij het Crystalpalace in Londen, expo-gebouwen en hogere Amerikaanse kantoorgebouwen. In verband met brandveiligheid werd het skelet vaak ook binnen minder zichtbaar door bekleding.

Nationalgalerie

Al voor de opening genoot het ontwerp voor het Berlijnse museum internationaal bekendheid. Het vormde de verwezenlijking van een ideaal uit een reeks niet-gerealiseerde ontwerpen van Mies van der Rohe.

Door een in het licht hellende bouwterrein grotendeels ingegraven onderbouw, ontstond het dak als een plateau. Hierop kwam een transparant paviljoen voor entree en ruimte voor wisselexposities. Dit paviljoen heeft een dakplaat van 64,80 x 64,80m, die werd uitgevoerd als een roosterwerk. Dit is samengesteld uit staalplaat met vierkanten van 3,60 m, en een hoogte van 1,80 m. Onderdelen van deze dakconstructie zijn in de werkplaats gelast om daarna op de bouwplaats tot een geheel aaneen gelast te worden. De lasnaden hebben een gezamenlijke lengte van ruim 13 km!

De dakplaat wordt gedragen door twee randkolommen per gevel, die vanaf de hoeken 18 m naar het midden toe zijn geplaatst. Deze kolommen hebben een kruisvormige doorsnede met flenzen en zijn gelast uit staalplaat met diktes van 30 en 32 mm. Naar boven toe verjongt de kolomdoorsnede: van 960 mm aan de voet tot 870 mm naar boven.

Het lassen van de dakplaat zorgde voor veel rekenwerk om de juiste werkvolgorde te bepalen, zodat spanningen in het materiaal geen problemen zouden geven. Daarna werd de zware dakplaat met behulp van 16 vijzels ‘iets te hoog’ opgetild om de kolommen op de onderbouw van beton te stellen en te verankeren. Voorts liet men de dakplaat zover zakken, dat de kruisvormige kolommen hun dragende functie gingen vervullen. Al bij het opvijzelen wekte de constructie verbazing bij de toeschouwers. Van der Rohe moest zijn vertrouwen in de constructie voor de journalisten demonstreren door er met zijn luxe Mercedes onderdoor te rijden.

De constructeur Stefan Polonyi heeft de constructie van een stevige kritiek voorzien. Hij vroeg zich af of de kolommen hier uberhaupt nodig waren! Door de dikke beglazing hebben de raamstijlen immers een dimensie die een bijdrage aan de constructie hadden kunnen leveren.

Museumbezoekers treffen in het glazen paviljoen twee ogenschijnlijk massieve schijfkolommen aan, die met platen groene natuursteen zijn afgewerkt. Deze in de plattegrond gesloten volumes van ruim 6 x 1,5 m, zijn leidingschachten voor het binnenklimaat en verdere installaties. Maar bij de modale bezoeker wekken ze niet de indruk van holle schachten.

Structuur en vorm

In de jaren vijftig en zestig sprak men veel over ‘structuur en vorm’ in de architectuur. Daarbij idealiseerde men de vorm als een structuur die voortvloeide uit het programma van eisen voor gebouw en constructie. Het transparante paviljoen in Berlijn was daar een voorbeeld van.

De indrukwekkende staalconstructie en de markante in graniet en staal uitgevoerde bordestrappen naar de onderverdieping zijn een lust voor het oog. Details van kolommen en trappen, zoals die ten tijde van de opening werden gepubliceerd in het tijdschrift toonden de andere kant van de veronderstelde eenheid in vorm en constructie. De details achter natuurstenen treden met verborgen hulpmiddelen zoals gepleisterde onderkanten, bleken onverwacht moeizaam.

Blijft een ‘constructief rechtvaardige vorm’ dan toch een sprookje? Gordijnen moeten rondom overmatig zonlicht temperen voor zowel licht- als temperatuurniveau. Ook kan men beter niet denken aan de koudebruggen in de staalconstructie van dak en gevels met enkelglas. Hadden de Duitse opdrachtgever, met de spreekwoordelijke Grundlichkeit, daar toen ook nog geen weet van? Het berooft deze Miesiaanse staalconstructie van haar verleidelijke onschuld.

Dit is het derde deel in de serie artikelen over constructies. Eerdere artikelen verschenen op 1 september en op 29 september.

Literatuur: Werner Blaser: ‘Mies van der Rohe – serie architectuur’, Rotterdam 1986; ‘Neue Nationalgalerie’ in Bauen+Wohnen, nr. 11, november 1968; Stefan Polonyi: ‘Planen mit Mies van der Rohe – heute’, voordracht uit 1968 opgenomen in Bauwelt Fundamente 81 ‘… mit zaghafter Konsequenz’, Braunschweig 1987.

De dakplaat van bijna 65×65 m, met een overstek van 7,20 m buiten de naar binnen geplaatste glaspuien, rust op acht slanke kolommen van staal.

De kolommen als indrukwekkende uit 30 en 32 mm dikke staalplaat gelaste kruisvormige draagconstructie.

Reageer op dit artikel