nieuws

Expositie architect Plecnik is reis naar Praag waard

bouwbreed

Een goede reden om deze zomer Praag te bezoeken is de tentoonstelling van het werk van architect Josip Plecnik. De door hem verbouwde burcht die boven de stad uittorent is daarvoor het perfecte decor.

Slechts enkele connaisseurs zal de naam Plecnik bekend in de oren klinken. Hoewel deze Sloveense architect (1872-1957) de eerste decennia van deze eeuw faam genoot in Wenen, Praag en Ljubliana, verdween zijn werk daarna in de vergetelheid. Het was te eigenzinnig om te passen in de stramienen van modernisme, traditionalisme of regionalisme.

Plecnik mengde moderniteiten met klassieke elementen als zuilen en obelisken. Bijzondere aandacht besteedde hij aan de materiaalkeuze, die kon varieren van gewapend beton tot marmer, van roestvast staal tot brons.

Plecniks vergetelheid heeft geduurd tot het postmodernisme, dat in de jaren tachtig alle moderne zekerheden op losse schroeven zette. De verhouding tussen vorm, functie en materiaal was niet meer een vanzelfsprekende. En met name de laatste jaren is daar de aandacht bijgekomen voor de textuur: het ‘stoffelijke’ karakter van gebouwen. In de nieuwste architectuur wordt voor het eerst sinds jaren weer een veelheid aan materialen toegepast. En het werk van Plecnik blijkt daarmee ineens weer actueel en kan voor menig architect als voorbeeld dienen.

Opdracht van president

Na een opleiding in Wenen kwam Plecnik in 1911 naar Praag waar hij in 1920 opdracht kreeg van de kersverse president Masaryk om de burcht op te knappen. Het moest een symbool worden voor de nieuw verworven democratie in het na de eerste wereldoorlog gevormde Tsjecho-Slowakije.

Sinds de monarchie in de zeventiende eeuw Praag had verlaten ten faveure van Wenen waren het omvangrijke burchtcomplex en de omliggende tuinen in verval geraakt. Zoals de titel van Plecniks tentoonstelling aanduidt, wilde Masaryk “Architectuur voor de nieuwe democratie”. Voor de geeigende symboliek liet Plecnik zich inspireren door de klassieke bouwkunst. Maar hij gaf daaraan een eigen draai en bracht ook elementen van de burcht in, die deels nog uit de middeleeuwen stamt.

Grote ingrepen

Met tussenpozen werkte Plecnik tot 1935 aan de burcht. Hij maakte een nieuwe monumentale entree, geflankeerd door twee bomen van vlaggenmasten. In het interieur maakte hij ruimte vrij voor een drie verdiepingen hoge zuilenhal. Hij richtte er de verblijven voor de presidentiele familie in met uiterst verfijnde betimmeringen, vloeren, accessoires en meubels. Hij richtte twee grote binnenhoven opnieuw in met een fraaie, strakke bestrating, waarbij de belangrijkste assen werden gemarkeerd met bijvoorbeeld een nieuwe obelisk of al bestaande fontein. Aan de buitenzijde van de burcht legde hij tuinen aan met een mengeling van geometrische orde en pittoreske improvisatie.

Plecnik schuwde grote ingrepen niet, zoals forse doorbraken in de bestaande bebouwing. Hij maakte enorme obelisken en zuilen. Aan zijn bijna obsessieve streven om grote monolieten te gebruiken (voor obelisken, maar ook fonteinbekkens en reusachtige zuilen) is een kleine tentoonstelling gewijd in een ruimte onder een tientallen meters brede en hoge trap naar een van de tuinen. Maar deze (gepaste) megalomanie combineerde hij met een grote gevoeligheid voor details, vloeiende vormen en mooie duurzame materialen.

Het is een genot om rond te lopen in de zalen en tuinen die anders voor publiek gesloten zijn. Vanuit de tuinen geniet men een prachtig uitzicht over het oude Praag; een uitzicht dat Plecnik met zorg en raffinement heeft geensceneerd. De tentoonstelling bestaat voor een deel uit bezichtiging van de burcht zelf, en in zeven gebouwen zijn daaraan thematische exposities toegevoegd over leven en werk van Plecnik.

Materiaal als ‘bekleding’

De laatste jaren dat Plecnik aan de burcht werkte, groeide de kritiek op zijn resultaten. Toen Masaryk in 1935 opstapte, ruimde ook Plecnik het veld. Van de stedenbouwkundige aanpassingen die hij voor de omgeving van de burcht voorstelde kwam weinig meer terecht.

In de jaren van het communisme werd de herinnering aan het democratische interbellum onderdrukt. Plecniks werk dook pas tien jaar geleden weer op in een tentoonstelling in het Centre Pompidou in Parijs. En nu is president Havel van Tsjechie de inspirator geweest om de “architectuur voor de democratie” ter plekke inzichtelijk te maken.

Plecniks werk is van soms duizelingwekkende sensualiteit. Het is in de diverse tentoonstellingen ook mooi gepresenteerd. Adembenemend is een tentoonstelling van geheimzinnig aangelichte kelken in een duistere kelder. Het is heerlijk vertoeven in de tuinen en diverse belvederes.

Een van de tentoonstellingen wijst op de invloed van architect Semper. In diens visie speelde de expressiviteit van materialen een belangrijke rol als ‘bekleding’ van vormen. Bij Plecnik keert dat terug in bijvoorbeeld de vorm van een afdak, waarbij koperen platen zijn gedrapeerd als een baldakijn van stof. Vorm en materiaal moesten verwijzen naar het baldakijn als de oervorm van het afdak. Zo is Plecniks hele werk doordrenkt met symboliek en historische referenties. Evenzeer speelt in Plecniks werk de context een bepalende rol. Elk onderdeel van de burcht is op een eigen manier bewerkt.

Het werk is toegesneden op de context, symbolische functie en sensualiteit. Het toont hoe een architect persoonlijk en ondogmatisch kan zijn en toch tot een tijdloos, vanzelfsprekend geheel van detail, architectuur en stedenbouw kan komen. Voor leken is de tentoonstelling in de burcht een heerlijk uitje, voor vakgenoten een les die de moeite van een reis naar Praag waard is.

De tentoonstelling is geopend tot 29 september, elke dag van 10 tot 17.30 uur.

Typerend voorbeeld van Plecniks werk in Praag: de kerk van het Heilig Hart. Het is een vrije interpretatie van klassieke vormen in combinatie met expressief metselwerk.

Doorbraak in de burcht waarmee Plecnik een verbinding tussen tuin en binnenhof legde.

Detail van de verbindingstrap tussen tuin en binnenhof.

Lamp bij de ingang van de eerste binnenhof van de burcht.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels