nieuws

Een kantoorgebouw van staal, afgewerkt met leem

bouwbreed

Een kantoorgebouw van tien verdiepingen, uitgevoerd in staal, met een glazen gevel en binnenwanden van leemstenen. De wanden en plafonds zijn afgewerkt met leemstuc. Dat is de droom van C. Giskes, initiatiefnemer en directeur van Leembouw Nederland te Amsterdam.

Giskes wijst het gebruik van staal, glas en beton beslist niet af. Zijn wens is echter, dat leem weer een volwaardige plaats krijgt in de moderne bouw. Het materiaal (klei met een zekere fractie zand, aangevuld met toeslagstoffen) verdient een nieuwe identiteit. Het produkt vraagt bijzonder weinig energie, volgens Giskes ca. 1% van de energie die nodig is om beton of gebakken steen te vervaardigen. Bovendien heeft het zeer goede fysische eigenschappen, die bevorderlijk zijn voor een goed binnenklimaat. Het heeft een redelijke druksterkte, voldoende voor zelfdragende wanden. Het is ook mogelijk een constructief bouwdeel uit te voeren in leem, mits de ontwerper rekening houdt met de mechanische eigenschappen van het materiaal. De druk- en treksterkte is niet zo hoog als die van beton of baksteen, maar het is bijvoorbeeld wel degelijk mogelijk om keukenkastjes en boekenplanken met schroeven en pluggen aan een lemen wand te bevestigen.

Ongebakken

Leem is een ongebakken materiaal. De verharding is fysisch en niet fysisch-chemisch, zoals bij beton. Als leem nat wordt, lost het op en keert terug in zijn oorspronkelijke vorm. Giskes vindt dat geen bezwaar, want als het erop aankomt is geen enkel materiaal bestand tegen water. Een gebouw moet zodanig gedetailleerd worden, dat de onderdelen niet nat worden, vindt hij. Bovendien is het zaak gebouwen goed te onderhouden. Er zijn talloze voorbeelden van lemen woningen, utiliteitsgebouwen en zelfs kerken, uitgevoerd in leem. Zij hebben de tand des tijds meestal goed doorstaan. Vaak weten de bewoners niet eens, dat zij in een lemen huis wonen. Na de Tweede Wereldoorlog zijn in Duitsland reeksen woningen gebouwd in leem, die nu nog steeds in goede staat verkeren. Met deze voorbeelden toont Giskes aan, dat leem niet als tweederangs bouwmateriaal beschouwd moet worden.

Lichte ‘finish’

Het eerste po van Leembouw Nederland werd in 1989 uitgevoerd. De omzet van het bedrijf is gestegen, in 1995 ten opzichte van 1994 met 45%. De onderneming heeft een eigen produktiefaciliteit in Almere, waar de lemen bouwblokken worden vervaardigd met een drukpers van Oskam V/F te Lekkerkerk. Leembouw Nederland levert ook materiaal voor stucwerk in verschillende kwaliteiten. Vanouds heeft het een okergele tot goudbruine kleur, die het beste tot zijn recht komt als er zonlicht op valt. Giskes heeft zelf een licht gekleurde ‘finish’ ontwikkeld en gepatenteerd, met witte pottenbakkersklei en zand. Hij wordt in heel Europa toegepast. Maar de belangstelling voor andere produkten neemt ook toe. “Sinds een half jaar is de warmtemuur afgewerkt met leemstuc een topper. Het is een mode geworden om hem met leem af te bouwen”, aldus Giskes. Met een warmtemuur wordt een zeer gelijkmatige verwarming verkregen, die vooral bestaat uit straling en daarom behaaglijk aanvoelt.

Brandwerendheid

Giskes heeft leemconstructies laten onderzoeken door TNO Bouw te Rijswijk en Omegam te Amsterdam. Uit de resultaten blijkt, dat leem goede prestaties levert als het gaat om brandwerendheid en geluidsisolatie. Een plafond van leem op riet onder een houten vloer bleek een brandwerendheid te hebben van 2 uur en 5 minuten. “Voor dezelfde brandwerendheid zijn vier lagen gipsplaat nodig”, vergelijkt Giskes. “De onderzoeker van TNO Bouw zei dan ook, dat leem uitermate geschikt is voor de staalbouw. Het is bovendien een goedkope oplossing.”

Giskes importeert het riet per vrachtauto uit Polen en Hongarije. Het is niet duur, kost slechts een vijfde van steengaas. Het leem zelf komt bijvoorbeeld uit Limburg. Klei uit het westen van Nederland is ongeschikt, omdat het teveel zout bevat. Over de hele wereld is echter 50% van de bodem geschikt voor het maken van leemprodukten. Er is altijd wel een leembron in de omgeving te vinden, aldus Giskes.

Geluidsisolatie

Met twee wanden van 6 cm leem en daartussen 20 cm isolatiemateriaal is een geluidsisolatie te bereiken van 100 dB, blijkt uit het rapport van Omegam. “Dat is een bijzonder goede prestatie. Er mogen natuurlijk geen directe verbindingen tussen de twee leemwanden zijn”, aldus Giskes. Volgens hem is zelfs een discotheek met wanden van leem te isoleren, als rationeel alternatief voor andere materialen.

“Ik probeer leembouw te moderniseren, in de grote stadscentra te introduceren”, aldus Giskes. Hij heeft zich om die reden in Amsterdam gevestigd. “We krijgen veel opdrachten uit Duitsland, omdat wij de enige zijn die zeer modern met leem bouwen. We gebruiken bijvoorbeeld een Putzknecht 580 voor het verspuiten van leemstuc op wanden en plafonds.” Een andere techniek is het bouwen van een woning met dragende buitenwanden, die in een bekisting worden gestort. Met dat snelbouwsysteem is het mogelijk in acht mensdagen het casco van een klein huis uit te voeren.

Handleidingen

De ontwerper van een gebouw met lemen buitenmuren moet rekening houden met de oplosbaarheid in water. Niet door een laag over het leem heen aan te brengen, want daardoor zal het alleen maar eerder schade oplopen. Een dakoverstek en een goed trasraam tegen optrekkend vocht zijn onontbeerlijk. Als daar zorg aan wordt besteed, hoeft een gebouw van leem niet veel te lijden van weer en wind. Als het goed wordt onderhouden, kan het zelfs de eeuwen trotseren.

Giskes is bezig handleidingen op te stellen voor aannemers, die met leem zouden willen bouwen. “Er moet informatie komen voor de gewone bouwbedrijven”, stelt hij. “Wij werken veel samen met aannemers, als onderaannemer of als opdrachtgever. Meestal is het een kwestie van wennen. Als ze het materiaal eenmaal kennen, willen de aannemers er graag nog eens mee werken.” Er zijn verspreid over Nederland een aantal bouwbedrijven, die een vaste relatie met Leembouw Nederland hebben. Zij betrekken het materiaal als bulkgoed, maar het is ook in kleine hoeveelheden te koop bij een tiental woonwinkels.

Handel

Leembouw Nederland heeft drie afdelingen, de produktie en handel, het bouwbedrijf, en de opleidingen. De handel levert een goede basis. “Ik kan in heel Nederland binnen 24 uur leveren. Ik ben bewust bezig een markt te creeren, om het materiaal te normaliseren”, aldus Giskes. Een catalogus met eenheidsprijzen is in de maak. “Leem kan goedkoper zijn dan andere materialen, als het maar op grote schaal wordt gebruikt. Ik ben ervan overtuigd dat wij een serie van 1000 woningen goedkoper ke bouwen in leem dan in beton. Een andere reden om voor leem te kiezen is het duurzaam bouwen. Er moet een stap gezet worden naar echt duurzaam bouwen, en daarbij hoort de keuze voor een compleet gezond bouwmateriaal.”

Het is nog niet zover, dat staatssecretaris Tommel leembouw aanbeveelt in Nederland. Hij heeft Giskes wel gevraagd naar de omgeving van East-London in Zuid-Afrika te reizen, om daar onderzoek te doen naar de haalbaarheid van leembouw en een cursus te geven aan de plaatselijke bouwers.

Museum

In Amsterdam zijn inmiddels meerdere poen in leem uitgevoerd. Ruim een jaar geleden is cultureel centrum ‘Eubibio’ gereedgekomen. Op het moment wordt gewerkt aan de verbouwing van de panden achter een galerie te Amsterdam. Daar wordt een museum voor hedendaagse kunst gesticht, op initiatief van de Stichting Leemmuseum. De panden worden voorzien van lemen wanden en plafonds op riet. De gebouwen worden verbonden door een glazen overkapping van de binnenplaats, een ‘space frame’ met staaldraden. Het ontwerp is van architect Thomas Rau te Amsterdam. De aanneemsom is f. 450000 en de oplevering moet in juni plaatsvinden.

Er is om verschillende redenen gekozen voor leem. Allereerst heeft een museum een goed binnenklimaat nodig, met een constante vochtigheidsgraad. Daarnaast past het materiaal bij de ouderdom van de gebouwen uit de 17e eeuw. Tenslotte vormt het een contrast met de glazen overkapping. Jammer is, dat leem in dit po toch weer het imago van ouderwets, romantisch materiaal heeft gekregen. Terwijl het ook op hedendaagse wijze ingezet kan worden. Het wachten is op de eerste opdracht voor een stalen kantoorgebouw met lemen binnenwanden, in het hartje van Manhattan. Dan wordt de droom van Giskes pas echt waarheid.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels