nieuws

Stedebouwkundig ontwerp van de Vinex-wijk Zenderpark bij IJsselstein De kracht van de polder

bouwbreed Premium

Het is moeilijk Vinex-wijken stedebouwkundig vorm te geven. Hoe voorkom je dat het allemaal dezelfde tuinstadjes worden? Het plan voor het Zenderpark bij IJsselstein maakt duidelijk hoe bruikbaar de structuur van het landschap kan zijn om een Vinex-wijk een eigen karakter te geven.

Een grote handicap bij het opstellen van een stedebouwkundig plan voor een Vinex-wijk is dat het programma zo beperkt is: Woningbouw en nog eens woningbouw. Een combinatie van verschillende functies zou vanzelf al gauw aardiger ogen. Uit angst voor saaiheid en verveling proberen ontwerpers de optelsom van gezinswoningen toch interessant te maken. Ze verzinnen allerlei frivole vormen: assen, rondingen, waterpartijen. Het netto-effect is dat op die manier toch weer elk plan hetzelfde wordt: een ‘groen’ en ‘waterrijk’ tuinstad-milieu met een centrale as gericht op de eerste de beste kerktoren. Die optelsom van verzinsels heeft net zo’n vermoeiend effect als wanneer iemand tegen je aan leutert uit angst voor de stilte.

Dat het anders kan, daarvan is een eerste aanzet te vinden in het stedebouwkundig plan voor het Zenderpark bij IJsselstein. Als inspiratie diende het polderlandschap.

Polder verstedelijkt

Het landschap ten zuidwesten van IJsselstein is fascinerend. Eindeloos strekt de polder zich uit. Kaarten van het gebied tonen een lijnenspel van lange weteringen en haaks daarop de slagen. Die structuur is zo sterk, dat al op kaarten van midden vorige eeuw de grenzen zijn aan te wijzen van wat ruim een eeuw later de Vinex-wijk Zenderpark wordt. Je kunt uittellen langs welk slootje de zuidgrens loopt. De westgrens wordt gevormd door het eerste weggetje daar haaks op. Het is een net iets hoger gelegen deel – net boven in plaats van onder NAP.

Meest fascinerend is dat dit allemaal mensenwerk is. De structuur is het resultaat van een bedrijfsmatige ontginning van het landschap. Zo is de natuur eeuwen her gekoloniseerd. En nu is het tijd voor een volgende fase in de kolonisatie: het land wordt bebouwd. Dat hoeft geen aantasting of verslechtering te zijn, mits, simpel gezegd, het nieuwe verstedelijkte landschap een even boeiende kaart oplevert.

Zal deze nederzetting net zo sterk van karakter zijn als de eerdere bebouwing, de schier eindeloze lintbebouwing van IJsselstein naar Benschop, Polsbroekerdam en verder de Lopikerwaard in? Dat is een adembenemend lint van huizen en water en haaks daarop ontelbaar veel polderslootjes.

Opdeling in fases

Het gaat om de bouw van 3800 woningen in ongeveer zeven jaar tijd en aanleg van tien hectare bedrijfsterrein. De bouw van de eerste woningen is net begonnen.

Het vorig jaar door de gemeenteraad vastgestelde plan voor de stedebouwkundige hoofdstructuur is gemaakt door bureau Zandvoort Ordening en Advies. De poleiding ligt in handen van het externe bureau Bakker Van Rijs (BVR).

Voor de stedebouwkundige uitwerking van de eerste fase is het bureau SVP Architectuur en Stedebouw ingeschakeld. Voor deze fase liggen er nu woningbouwplannen van de architecten Roelf Steenhuis, Willem Jan Neutelings, DKV, Inbo en Govers.

De tweede fase wordt stedebouwkundig uitgewerkt door het bureau Kraaijvanger-Urbis, het centrumgebied door Teun Koolhaas Associates. Voor de uitwerking van de laatste fase vindt nog een selectie plaats.

Anoniem plan

Deze opdeling is vreemd. Het was normaal geweest als Zandvoort de gehele stedebouwkundige uitwerking had gedaan. Of het de samenhang ten goede komt dat na SVP ook nog weer andere bureaus aan het plan gaan sleutelen zal moeten blijken. In het bestek van dit artikel gaat het om een vergelijking van de door Zandvoort opgestelde hoofdstructuur en het door SVP aangepaste plan.

Het plan van Zandvoort heeft enkele van de in de inleiding gewraakte ‘verzonnen’ elementen. De op de kerktoren gerichte centrale as zorgt wellicht voor enige samenhang tussen oud en nieuw maar snijdt bruusk door de lineaire structuur van het landschap. Hetzelfde geldt voor enkele krommingen en hoekverdraaiingen. De vormen die tenslotte resteren voor de bouwvlekken in het plan staan daardoor uiteindelijk erg ver af van de structuur van het oorspronkelijke polderland en – wat erger is – zouden overal en nergens ke passen. Jammerlijk is ook dat door het omleggen van de provinciale weg om het Zenderpark heen, een geluidwal noodzakelijk is aan de westkant. Die snijdt de nieuwbouwwijk af van de ruimte van de Lopikerwaard.

Is het een wet van Meden en Perzen dat de polderstructuur moet worden gevolgd? Nee, maar het is een buitengewoon krachtig middel om tot eigenheid te komen. Omdat van dat middel wordt afgezien, rest toch weer een anoniem, inwisselbaar plan voor de zoveelste Vinex-locatie.

Lijnen ontleend aan polder

Welke vormende kracht uit kan gaan van de polderstructuur blijkt uit de aanpassingen die SVP heeft gemaakt op het plan van Zandvoort. De Nieuwe Kade – op de oude overgang tussen brede en smalle slagen – is doorgetrokken als een krachtige lijn. De te bebouwen vlekken zijn aan de oostkant haaks afgesneden. Het zijn rechte lijnen, ontleend aan het polderland. De centrale as wint daardoor als diagonaal aan betekenis; het is een afwijkend element van een andere orde.

Het zijn simpele ingrepen maar met een sterk structurerend effect. De lineaire structuur dwingt als vanzelf ook een daarop toegesneden, geheel eigen woningtypologie af.

Het is jammer dat deze diagonaal in het voorstel van SVP niet de enige afwijkende richting is. Dat zou een begrijpelijke, eigentijdse toevoeging zijn geweest aan de polderstructuur. Door de wirwar aan richtingen in de bouwblokken aan de westkant van de diagonaal, wordt dit effect – en de helderheid van het plan – deels weer teniet gedaan.

Hoe deze stukken worden ingevuld moet overigens nog blijken. SVP heeft alleen ‘jurisdictie’ over het deel ten oosten van de de diagonaal, de eerste fase van het Zenderpark.

Eigen woningtypes

Het oostelijk deel heeft SVP uitgewerkt in samenhang met schetsen van een mogelijke woningtypologie. In de ontstane zonering zitten mooie vondsten. De straatjes met rijtjeshuizen in het noordoostelijk deel zijn verrijkt met een raster van ‘tuinen’ dat over de lineaire structuur is heengelegd. Een volstrekt heldere, simpele structuur die een verrassende afwisseling oplevert van open, groene pleinen, en meer gesloten, stenen straten. Aan de oostkant lossen de rijtjeshuizen als het ware op in het park dat de rand van het gebied vormt.

De lengte van het water van de Nieuwe Kade wordt geaccentueerd door losse bebouwing. Het is een variatie op de oude lintbebouwing elders in de polder.

In de langwerpige strook ten zuiden van de Nieuwe Kade worden hoven gemaakt. Het inmiddels door Neutelings ontwikkelde woningtype is anders dan de stedebouwkundige tekening suggereert. Neutelings heeft haaks op de Nieuwe Kade rijtjes rug-aan-rug woningen ontworpen. Deze rijtjes worden aan de uiteinden afgesloten door hogere koppen die de tuinen van de tussenliggende woningen afschermen.

In de zuidelijke strook, de boomgaard genaamd, worden vrijstaande en twee-onder-een-kap woningen gebouwd.

Elke strook is een lineaire variatie op de lange lijnen van de polder. En elke strook heeft door het bijbehorende, eigen woningtype een eigen karakteristiek. Zonder geforceerde verzinsels volgt het een volstrekt vanzelfsprekend uit het ander.

Hoe de lange lijnen zijn getrokken, hoe daarmee zones zijn afgescheiden, hoe binnen die zones is gezocht naar woningtypes in samenhang met de buitenruimten – het is eigenlijk allemaal kinderlijk simpel, maar absoluut niet saai of vervelend. Netzomin als polders vervelend zijn. Vervelend is als je te pas en te onpas wordt lastig gevallen met verzinsels. Elke nieuwe richting, elke andere vorm werkt dan als gezeur aan je kop.

Het is jammer dat dit verkavelingsprincipe niet is doorgezet voor het hele Zenderpark. Het zou de eerste Vinex-wijk zijn geweest met alleen maar rechte straten en een diagonaal. Een karakteristieke uitbeelding van de kracht van de polder.

De eeuwenoude structuur van de polder waar het Zenderpark wordt gebouwd.

Het globale stedebouwkundige plan voor het Zenderpark van bureau Zandvoort introduceert tal van nieuwe richtingen en vormen.

Het ‘vogelvluchtperspectief’ van het plan van Zandvoort maakt duidelijk dat de centrale as gericht is op een van de kerktorens.

Het bureau SVP trok de lijnen in het plan van Zandvoort weer recht.

In de verkaveling van de door SVP ontworpen eerste fase is de lineaire structuur van de polder op verschillende manieren verwerkt.

Reageer op dit artikel